Tras aquela question es que son pas d’autras questions que s’amagan ? E d’en primièr la quita question de l’usatge de l’occitan coma lenga literària que necessita l’emplec d’una lenga viva, autonòma, rica de sa pasta populara fàcia a un francés omnipresent, mestrejaire de tot l’espandi public e mai privat ! Sabe que la question de la revirada en francés a traversat tot l’occitanisme contemporanèu dempuòi la reconquista d’après-guèrra e qu’a l’ora d’ara davant l’esfondrament de la practica orala de la lenga, podèm pas fòrabandir aquela question, çò que fasèm a las edicions Jorn, de publicar per cada recuèlh sa version en francés per ajudar a la lectura e alargar lo cèucle dels legeires.

Una reflexion me faguèt soscar aqueste estiu, dins l’encastre de l’anniversari de la despartida de Max Roqueta, dins un acamp dobèrt d’afogats de lectura e de literatura ont ère lo sol a parlar e legir l’occitan. Parlàvem de literatura occitana e dels escriches de Max Roqueta, quand una dòna responsabla de lectura publica diguèt que per ela l’occitan èra una lenga que s’escriviá mas que se parlava pas. Me siái pensat « es que nòstra lenga seriá redusida ara a sa literatura » ?

Podèm pas defugir la situacion malastrosa de la lenga parlada, lo francés a l’ora d’ara escafa tota velleïtat de parlar una lenga minoritària e los occitans bèls primièrs l’an integrat, lo francés es egemonic e se quauqu’un s’exprimís en occitan dins una discutida, una taula redonda, e mai sus la literatura occitana, se fa sermonar de passar al francés perqué las gents comprenon pas e que sabon que lo que parla l’occitan sap lo francés, a la diferéncia per exemple d’un anglofòn amb qual auràn mai de toleréncia ! Aital parlam mai sovent de la lenga que dins la lenga…

Es dins aquel contèxt desfavorable qu’escrivèm en occitan : avèm de mens en mens l’ocasion de parlar al quotidian, los interlocutors venon de mai en mai rares, alara nos demòra plan segur la literatura ont i podèm posar, amb l’abséncia de locutors, l’engenh de la lenga, coma o auriá dich Max Roqueta.

Aladonc cossí s’acarar a l’autotraduccion ? Se prene mon exemple, quand comencère d’escriure en òc, èra per ieu una evidéncia, m’i retrobave melhor qu’en francés qu’èra per ieu la lenga de l’elèit, la lenga de l’exclusion. Aguère paur de veire mos tèxtes en francés desvalorisats. S’ère estat mai d’aise amb aquela question auriái pogut passar d’una lenga a l’autra coma un jòc… L’autotraduccion nos obliga pasmens a èstre mai pròche del tèxt, dins sa significacion, dins l’usatge del mot just, lo vai-e-ven entre las doas rivas pòt èstre un exercici salutari. Pense qu’es la situacion mai favorabla, èstre plan d’aise dins las doas lengas, mas bensai completament utopic qu’existís pas d’egalitat entre elas…

En aquel ponch de soscadissa me ven una experiéncia que vive dempuòi un parelh d’ans, e qu’es un pauc coma un exercici practic, ma participacion a un talhièr d’escritura un còp per setmana a Montpeirós. Es un talhièr plan dobert que dura doas oras e ont tre la debuta aviái demandat se vesián pas d’empacha s’escriviái en occitan. L’animator, regent a la retirada que jòga e interpreta de tèxtes a la guitarra, que m’acompanhèt per de lecturas, i vejèt cap de problèma, plan lo contrari. Sem una desena de personas a seguir lo talhièr d’un biais regular e dins l’ensem lo mond conoisson un pauc la lenga, e mai se degun la parla vertadièrament. Es aquí que m’acarère a l’autotraduccion al viu. Al cap de cada sesilha, es costuma de legir cadun sos tèxtes a votz nauta, qu’es una bona practica. A la debuta legissiái lo tèxt en òc e ne fasiái la revirada en seguida sens preparacion. Es aquí que me trachère de la dificultat perqué un tèxt pensat en occitan es pas tant aisit d’o revirar en francés sens res i cambiar ! D’un band n’ère plan rassegurat, d’un autre band la còla del talhièr vegèt plan qu’èra pas simplament de francés occitanizat mas un tèxt pensat dins la lenga… Aquel exercici nos permetèt de far un pauc de lingüistica, d’explicar quauques mots e per ieu de melhor trabalhar la traduccion per donar a ausir un tèxt de bon comprene.

Fin finala es que sèm pas condemnats a una exigéncia fòrta, escriure dins una lenga incarnada e blosa perqué nòstres escriches a eles sols devon justificar nòstra lenga ? E quand ne devèm donar una traduccion francesa per necessitat, es un trabalh vertadièr e non sabe se l’autor es lo melhor traductor.

Davant aquela escomessa ai plan paur de pas me trapar a l’auçada, desprovesit, coma escalar un puòg tròp naut !

Joan-Pau Creissac julhet de 2025