Se revirar, se traduire o s’autotraduire : una reflexion dins l’encastre de PEN internacional

Brun, Joan-Frederic

Se revirar, se traduire o s’autotraduire : una reflexion dins l’encastre de PEN internacional

Citer cet article

Référence électronique

Joan-Frederic Brun, « Se revirar, se traduire o s’autotraduire : una reflexion dins l’encastre de PEN internacional », Plumas [En ligne], 8 | 2026, mis en ligne le 11 mai 2026, consulté le 14 mai 2026. URL : https://plumas.occitanica.eu/2105

Quand la Carta dau traductor adoptada a Dubrovnik en 1963 e modificada a Òslo en 1994 afortís que « Tota traduccion deu èsser fidèla e exactament l’idèa e la forma de l’òbra originala », formula de segur una tòca impossibla. La Declaracion de Quebec sus la Traduccion literària de 2015 del PEN Internacional, que ditz : « Las traductrices e los traductors literaris, respiechoses dels autors e dels tèxts originals, cèrcan pas aitanben a solament reproduire un tèxt. Son creators de plen drech e lo perlongan, lo fan avançar. », sembla mai realista. Los escrivans occitans de la seccion de lenga d’Òc an prepausat que lo mot de « traduccion » siá emplegat per de traduccions que s’esperfòrçan de pegar als estandards de la Carta de Dubrovnik-Òslo, e lo mot de « revirada » (o « reviraduro ») per de traduccions « literàrias » ont lo traductor s’endeven tanben « creator de plen drech », dins la draia de la Declaracion de Quebec. Lo talhièr tengut a Tolosa concluiguèt que « revirar en francés es una necessitat estrategica absoluda » mas que « lo francés es implicitament percebut coma superior per lo public exagonal, que sovent vai pensar que lo tèxt vertadièr de l'òbra serà la revirada ». L’autotraduccion cap au francés es la mena mai representada dins la literatura d’òc desempuòi Mistral, largament représ dins lo Felibritge. D’unes grands autors dau sègle XX s’autòrevirèron en donant d’adaptacions qualitadosas de sos tèxtes en francés, coma Josèp d’Arbaud, Max Roqueta, Renat Nelli o Bernat Manciet. Amb los dos darrièrs, una mena d’interaccion dinamica entre los dos tèxtes que se respondon abotissiá a los adaptar a aquel fàcia-a-fàcia redobtable. Es interessant d’espiar lo cas de Max Roqueta que, maucontent de la traduccion menimosa que Alem Surre-Garcia faguèt de son Verd Paradís, prenguèt lo partit de se revirar d’ara enlà el meteis, retrobant sa libertat d’autor. D’estrategias nòvas de traduccion/transcreacion qu’emplegan d’unes modèls linguistics ("intelligéncia artificiala") apareisson dempuòi un brieu e introduson una mena de "tèrç intervenent" qu’a pas cap de ligam de sensibilitat amb lo tèxt, çò que cambiarà sai que benlèu prigondament la natura dau procès de traduccion.

Lorsque la Charte des traducteurs, adoptée à Dubrovnik en 1963 et révisée à Oslo en 1994, affirme que « toute traduction doit être fidèle et restituer exactement l’idée et la forme de l’œuvre originale », elle formule un objectif inatteignable. La Déclaration de Québec sur la traduction littéraire de 2015 du PEN International, qui stipule : « Les traducteurs littéraires, respectueux des auteurs et des textes originaux, ne cherchent pas simplement à reproduire un texte. Ils en sont des créateurs à part entière, et ils l’enrichissent, le font évoluer. » paraît plus réaliste. Les écrivains occitans de la section occitane du PEN International ont proposé de réserver le terme « traduccion » (« traduction ») aux traductions selon les normes de la Charte de Dubrovnik-Oslo, le terme « revirada » (ou « reviraduro ») désignant les traductions « littéraires » (ou « transcréations ») dans lesquelles le traducteur agit comme « créateur à part entière », dans l’esprit de la Déclaration de Québec. L’atelier organisé à Toulouse a conclu que « la traduction en français est une nécessité stratégique absolue », alors même que « le français est implicitement perçu comme supérieur par le public hexagonal, qui présume souvent que le texte “authentique” de l’œuvre est la traduction française ». L’autotraduction en français est la forme de traduction la plus répandue dans la littérature occitane depuis Mistral, largement reprise au sein du Félibrige. Plus récemment, plusieurs auteurs majeurs du XX^e siècle – Joseph d’Arbaud, Max Rouquette, René Nelli et Bernard Manciet – se sont autotraduits, produisant des adaptations de qualité. Dans le cas de Nelli et Manciet, une interaction dynamique s’est instaurée entre les deux textes, qui se répondaient et se remodelaient dans le cadre exigeant de ce dialogue direct. Le cas de Max Rouquette est particulièrement instructif : insatisfait de la traduction méticuleuse de son Verd Paradís par Alain Surre-Garcia, Rouquette décida alors de traduire lui-même son œuvre, recouvrant ainsi sa liberté d’auteur. De nouvelles stratégies de traduction/transcréation utilisant les modèles linguistiques (« intelligence artificielle ») se développent depuis peu et introduisent en quelque sorte un « troisième intervenant » qui n’a aucun rapport affectif avec le texte, ce qui changera probablement en profondeur la nature du processus de traduction.

When the Translators' Charter, adopted in Dubrovnik in 1963 and revised in Oslo in 1994, states that “every translation must be faithful and accurately convey the idea and form of the original work”, it sets an unattainable goal. PEN International's 2015 Quebec Declaration on Literary Translation states: “Literary translators, respectful of authors and original texts, do not simply seek to reproduce a text. They are creators in their own right, enriching and developing it.” seems more realistic. Occitan writers from the Occitan section of PEN International have proposed reserving the term “traduccion” (‘translation’) for translations according to the standards of the Dubrovnik-Oslo Charter, with the term “revirada” (or “reviraduro”) referring to ‘literary’ translations (or “transcreations”) in which the translator acts as a “creator in their own right”, in the spirit of the Quebec Declaration. The workshop organised in Toulouse concluded that “translation into French is an absolute strategic necessity”, even though “French is implicitly perceived as superior by the French public, who often assume that the ‘authentic’ text of the work is the French translation”. Self-translation into French has been the most widespread form of translation in Occitan literature since Mistral, widely adopted within the Félibrige movement. More recently, several major 20th-century authors –Joseph d'Arbaud, Max Rouquette, René Nelli and Bernard Manciet– have translated their own works, producing high-quality adaptations. In the case of Nelli and Manciet, a dynamic interaction developed between the two texts, which responded to and reshaped each other within the demanding framework of this direct dialogue. The case of Max Rouquette is particularly instructive: dissatisfied with Alain Surre-Garcia's meticulous translation of his Verd Paradís, Rouquette decided to translate his work himself, thus regaining his freedom as an author. New translation/transcreation strategies using linguistic models (‘artificial intelligence’) have recently been developed, introducing a kind of ‘third party’ that has no emotional connection to the text, which is likely to profoundly change the nature of the translation process.

Introduccion

Far passar un tèxt d’una lenga a l’autra es un prètzfach tant ancian coma lo quite acte d’escriure. La famosa traduccion dicha dels « Setanta » faguèt passar la Bíblia Ebraïca de l’ebreu au grèc, l’enjòc n’estent màger : far passar integralament un messatge d’inspiracion divina, sens contrasens. Aqueles qu’an estudiat menimosament aquel tèxt an pogut definir un vertadièr lexic establit per complir amb lo mai d’exactitud aquel prètzfach. Ara es lèu vist que l’originau e la traduccion oficiala diferisson sus mai d’un ponch. De tant que quora se passèt au latin (autre saut d’una lenga a l’autra, amb mantuna deriva de sens…) i aguèt doas versions dau libre dels Saumes, una segon l’ebreu e una segon la Setanta.

Se ne demoram a l’Antiquitat, de grandas traduccions de classics grècs en lenga latina son conegudas. Per exemple aquela dels famoses Fenomens d’Aratos per Germanicus. E n’i aguèt fòrça mai. A l’Edat Mejana, se faguèt de traduccions a jaba, e per çò que tòca l’occitan, avèm las famosas traduccions dels tèxtes biblics que son pas totjorn tan fidèlas qu’aquò mas que reforfan de formulas requistas, que Joan Larzac dins sa recenta traduccion de la Bíblia ne mençona fòrça en nòtas infrapaginalas. E las traduccions de la Legenda Daurada de Jacme de Voragine, que son gostosas, un bèu classic mesconegut de las letras d’òc. E d’autras mai, de segur.

Far passar dau mai fidèlament que se pòt lo contengut d’un tèxt dins un autre espaci de pensada qu’es lo d’una autra lenga es l’imperatiu de la traduccion, mas a bèles uòlhs vesents es una escomesa perque cada lenga es un univèrs diferent amb sas referéncias que son irreductiblas a cap d’autra. D’un costat cau èsser exacte, cau pegar dau mai possible a l’originau, e d’un autre costat cau far passar dins la lenga de traduccion l’encantament que pren lo legeire en legiguent l’originau. E las doas causas van pas forçadament ensèms.

La traduccion : un prètzfach escartairat entre imperatius contradictòris

Aladonc tot lo problèma de la traduccion es d’èsser passionadament estirada entre dos imperatius que son per part contradictòris. Totes los qu’an escrich sus la traduccion an desvolopat a lor biais aquela problematica. Dos libres particularament rics (demest fòrça d’autres) m’an semblat pausar aqueste problèma dins sas multiplas dimensions : un de Valéry Larbaud e un de Henri Meschonnic.

Valery Larbaud (1881-1957) publiquèt en 1946 Sous l’invocation de saint Jérôme, fina reflexion sus la traduccion, ont se carra d’afortir qu’aicesta es pas ges una activitat menora, mas a de bòn una dimension essenciala de l’escritura. Antau aquel libre s’endeven a l’encòp un manifèst au benefici d’una concepcion creativa e artistica de la traduccion, una reflexion sus la fidelitat e la libertat en traduccion, amb sant Jiròni, traductor de la Bíblia en latin, coma modèl fondator. Larbaud refusa l’idèa que la traduccion poguèsse èsser simplament una reproduccion mecanica. Lo traductor es un creator, que fa passar un tèxt d’una lenga a l’autra en recreant son alen e son estil. La traduccion a donc una valor estetica e artistica, pas solament utilitària. Lo traductor es pas un simple servidor de l’escrivan mas un passaire entre civilizacions. La traduccion es un vector fondamental de transmission de las òbras entre culturas.

D’unas paginas essencialas d’aquel libre son estadas reeditadas jos lo títol : De la traduction en 1984 en cò d’Actes Sud1.

Dins la 2^da mitat dau sègle 20^en es estada elaborada la Carta dau Traductor, qu’a per tòca d’establir de nòrmas internacionalas per la traduccion e d’afortir la dignitat de la profession de traductor, sa reconeissença culturala e sociala. Aquel tèxt inicialament presentat a Dubrovnik en 1963 per la FIT (Federacion Internacionala dels Traductors) es estat revist e modificat a Òslo lo 9 de julhet de 1994. Tòrna afortir que la traduccion a per objectiu general de retraire dau mai fidelament que se poguèsse l’idèa e la forma de l’òbra originala, dins lo respècte de l’autor e dau tèxt. Impausa au traductor de devers d’etica e de qualitat dins son trabalh, que la traduccion deu èsser fidèla tant a l’idèa coma a la forma de l’original. En escambi d’aquò lo traductor deu èsser reconegut coma autor de plen drech, amb proprietat intellectuala e signatura, e s’amerita una remuneracion justa e de condicions de trabalh dignas. Retrobam las idèas mèstras dau libre de Valéry Larbaud. De mai, la Carta indica qu’un autre dever fondamental dau traductor es de forviar de deformar lo contengut ideologic o estetic dau tèxt. Lo darrièr imperatiu es de segur un ideau un pauc utopic, emai siá necessari de se’n sarrar lo mai possible.

Mai recentament Henri Meschonnic, lingüista e poèta, a desvolopat dins Éthique et politique du traduire2 (Verdier, 2007) tota una teoria renovada de la traduccion. Rebufa d’en primièr la vision reductritz de la traduccion que seriá una transmission de « sens » (o d’un « messatge ») amb aquò pas mai. Emai o foguèsse sovent mai o mens… Per Meschonnic es fòrça mai qu’aquò : traduire, es retraire un ritme, una subjectivitat, una istoricitat. Non pas transportar de sens, mas complir un acte de lengatge. D’abòrd que lo lengatge se redusís pas a un simple còdi, mas es una activitat qu’engatja una vision dau mond. E la granda idèa de Meschonnic, çò sembla, aquò’s que lo ritme es una dimension centrala de la traduccion. Car, çò ditz, lo ritme coma organizacion de la votz, de l’alen, dau movement dau tèxt, es portaire dau sens prigond.

S’enseguís que traduire fidèlament, aquò’s pas ges cercar una equivaléncia lexicala o sintaxica estricta, mas recrear dins la lenga d’arribada un ritme de discors. Antau, l’idèa d’una fidelitat au tèxt sorsa (coma còpia, miralh o equivaléncia mot per mot) es una illusion. Tota traduccion es una recreacion : demorar presonièr d’un modèl de fidelitat « literala » aquò’s traïr l’òbra viva.

Sèm aquí au nis de la sèrp quora se tracha de traduccions academicas de tèxtes literaris, ont çò sol que demòra es lo sens, per exemple dins la mai granda part de las traduccions dels trobadors de l’edat mejana occitana en lenga francesa. Restituisson pas res dau ritme ni de la musica de l’original… Aitanben capitar aquò sembla utopic cap e tot…

La traduccion vista per los escrivans de PEN

Image 10000000000001230000012312FCA4309DC68C83.jpg

Se sap que PEN Internacionau es l’associacion, mai que centenària ara, dels escrivans dau mond, prigondament engatjada per la frairetat e la diversitat de las culturas e lo drech d’escriure. Dins las decennias recentas elaborèt d’unas declaracions per afortir aquel projècte au mitan de totas las amenaças que s’apodessan de mai en mai sus la libertat d’escriure. Per exemple recentament una de sas presidentas, Jennifer Clement, proclamèt lo drech a la libertat d’imaginacion3. Un comitat per la traduccion e los dreches lingüistics es estat mes en plaça, amb una preséncia fòrta dels PENs catalan e basc, e de segur los occitans ne faguèron partida. Aquel comitat elaborèt en 2011 la « Declaracion de Girona sus los dreches lingüistics »4 (jos l’impuls de Josep-Maria Terricabras) e en 2015 (13-16 d’Octòbre de 2015 a l’escasença dau 81^en congrès mondial de PEN) jos l’impuls dau Quebequés Émile Martel, la « Declaracion de Quebec sus la Traduccion literària, las traductrices e los traductors ». Son dos tèxtes importants e complementaris e lo PEN occitan participèt a lor elaboracion de tal biais que la version en òc es estada cada còp una de las prumièiras difusidas…

Lo tèxt elaborat a Quebèc en 2015 ditz aiçò :

1. La traduccion literària es un art apassionat. Carreja de valors de dobertura e provesís una dralha cap a l’universal. Es lo vector privilegiat del dialòg entre las culturas. Es un gatge de patz e de libertat, e tanben un barri contra l’injustícia, l’intolerància e la censura. La traduccion trai a un dialòg amb lo mond.

2. Las culturas son pas egalas davant la traduccion. D’unas practican la traduccion per causida, d’autras per obligacion. La traduccion es un pilar de l’aparament de las diversas lengas e culturas.

3. Las traductrices e los traductors literaris, respiechoses dels autors e dels tèxts originals, cèrcan pas aitanben a solament reproduire un tèxt. Son creators de plen drech e lo perlongan, lo fan avançar. Son mai que de simples messatgièrs, pòrtan la votz dels autres, sens per aquò qu’i perdiguèsson la lor. Aparan la diversitat lingüistica e culturala, s'engatjan, màgerment per los autors que son dins l’ombra, o per los estils e los grops que son marginalizats.

4. Los dreches de las traductrices e dels traductors literaris devon èsser aparats. Las instàncias governamentalas, los ostals d’edicion, los mèdias e los emplegaires devon reconóisser e mençonar clarament los noms de las traductrices e dels traductors, respiechar lor estatut e lors besonhs, lor assegurar una remuneracion justa e de condicions de trabalh dignas ; e aquò, quane que siá lo supòrt utilizat : papièr, numeric, àudio, video.

5. L’integritat fisica e la libertat d’expression de las traductrices e dels traductors literaris devon en tot temps èsser asseguradas.

6. Estent que son d’autors de creacion provesits d’un saupre e d’un biais que los distinguís, las traductrices e los traductors literaris devon èsser respiechats e consultats per tota question relativa a lor trabalh. Las traduccions son proprietat de qual las a fachas.

Se pòt reténer, en comparason amb la Carta e Dubrovnik – Òslo, qu’aqueste tèxt elaborat dins l’encastre de PEN, ne repren las linhas de fòrça (fidelitat au tèxt originau, dignitat dau traductor), mas i apond mai d’una causa : aparament de la diversitat lingüistica e de las lengas mens espandidas, dialòg entre las culturas, inegalitat entre elas. E me sembla, emai tot aquò siá suggerit amb fòrça de nuàncias, que la possibilitat de se distanciar dau « mot a mot » coma o teorizavan Larbaud e Meschonnic, per se sarrar melhor de l’èime e de la votz que s’exprimisson dins lo tèxt amb sa musica e son ritme, es mai clarament afortida.

En 2009, lo grop dau PEN occitan (pas encara oficialament reintegrat dins l’organisme internacionau) aviá realizat a Tolosa un talhièr sus la tematica de las traduccions dins lo cas particular de l’occitan. Donam aquel tèxt in extenso en annèxa.

Ne podèm tirar quauques idèas directritz : « Revirar l’òc en d’autras lengas es indispensable per alargar lo public que nos conois, e per far conóisser dins lo mond nòstra literatura. E se metre en comparason amb las autras literaturas dau mond ». De mai, de segur, la lenga cibla principala es lo francés per « necessitat estrategica absoluda », foguèsse pas que per « èsser a la portada del mond del país ».

Traduccion e revirada… e autorevirada

Se pòt pas denegar que i aguèsse d’unas traduccions encantadissas, que son luònhtas que non sai dau « mot per mot » estricte. De segur i a aquí de qué far reversinar lo peu dau copet a un partidari menimós de la Carta dau Traductor de Dubrovnik – Òslo. Aquelas traduccions fan lo delici dau legeire e li fan aimar l’autor que ne transpausan a son biais los tèxtes. D’exemples n’i a a jaba dins las traduccions que se faguèron dins los sègles passats. E mai recentament tanben. Pense per exemple a l’antologia de la poesia grèca antica de Marguerite Yourcenar. Dins aquela antologia l’autor renovèla lo plaser de legir de tèxtes de còps coneguts mas sovent oblidats e que sas traduccions academicas èran sovent pas gaire atrasentas amai tot còp puslèu refastigosas.

En occitan avèm dos mots desparièrs per lo concèpte de traduccion. En comparant lo contengut d’aqueles dos manifèstes internacionals importants, los escrivans occitans recampats a Tolosa en 2009 prepausèron que lo mot de « traduccion » siá emplegat per de traduccions que s’esperfòrçan de pegar als estandards de la Carta de Dubrovnik-Òslo, e lo mot de « revirada » (o en provençau mistralenc : « reviraduro ») per de traduccions « literàrias » ont lo traductor s’endeven tanben « creator de plen drech », que perlonga lo tèxt e lo fai avançar, segon los tèrmes de la Declaracion de Quebèc.

E vesèm aicí nasejar lo tèma de l’autotraduccion. Lo talhièr de Tolosa abotiguèt a aquela afirmacion : « Cau destriar l’autorevirada, ont l’autor utiliza la libertat qu’es la sieuna d’escriure un autre tèxt en regard de son originau en se rementent en situacion de creacion, e la revirada ont un autre autor cèrca de pegar dau mai que pòt a l’original per lo rendre dau mai que se pòt dins l’autra lenga ».

I tornarem, mas l’autotraduccion que representa la màger part de las traduccions francesas de tèxtes occitans foguèt donc abordada dins aquel talhièr. Emai deguèsse respiechar los meteisses imperatius que la traduccion facha per una persona diferenta, convenguèrem dins aquel acamp que l’autoreviraire a una libertat mai granda perque el es « proprietari » de son tèxt en òc e sap « de l’endedins » çò qu’i a botat. De tant que per exprimir dins una lenga d’èime desparièr e de musicalitat desparièira de causas similaras, se pòt permetre mai de distança a l’originau sens èsser per aquò un traïdor. D’abòrd qu’un individú non se pòt que se traïguèsse el meteis…

Per o dire d’un autre biais, l’autotraduccion dels autors occitans es sovent una autorevirada.

Pòt arribar qu’o siá pas, e l’exemple evident es aquel dels grands tèxtes de Mistral (o d’autres grands autors dau Felibritge dau sègle XIX) que l’autor acompanhèt d’una autotraduccion facha per ajudar lo legeire a accedir au tèxt originau en òc, e que literàriament son de catastròfas… D’unes autors pasmens, coma Josèp d’Arbaud, donèron d’autotraduccions elegantas en francés de sos grands tèxtes. Puslèu fidèlas, e literàriament qualitadosas…

Podèm ajustar un ponch : sovent es pas amb plaser que l’autor d’un tèxt occitan se resòuv a balhar una version francesa mai o mens fidèla de son escrich, concebut dins una tension de distanciacion amb la lenga egemonica. Es una mena de « pensum » refastinhós. S’a trobat dins la lenga causida la vibracion encantadissa que cercava, o quicòm que se’n sarra un pauc, se sentís despoderat per far passar aiçò dins la lenga dominanta. Que son tèxt originau, per sa quita natura, se plantejava dins un autre luòc.

Lo problèma « etic » dels rapòrts de fòrça entre las lengas

Meschonnic, dins sa reflexion sus la traduccion s'interèssa au problèma dels rapòrts de fòrça entre las lengas. D’abòrd que per el traduire es tanben un acte politic. L’expression pòt semblar un pauc quichada. L’autor vòu dire que las causidas de traduccion son pas jamai neutras : engatjan de rapòrts de poder entre lengas e culturas (per ex. traduire una lenga dominada cap a una lenga dominanta).

Traduire engatja donc una etica. Traduire, aquò’s far ausir una votz singulara dins una autra lenga : respectar la subjectivitat de l’autor e la fòrça del tèxt. L’etica dau traduire, es de reconéisser aquela alteritat sens la reduire, nimai la « neutralizar » dins la lenga d’acuèlh. Traduire, aquò’s donc participar a una cèrta « politica dau lengatge », que pòt siá reconduire la dominacion, siá obrir a la diversitat e a l’invencion. La traduccion pòt menar a una transformacion de la lenga d’arribada. Una « bona » traduccion es ni transparenta ni invisibla : fai trabalhar la lenga que l’aculhís, l’alarga, l’enriquesís. La traduccion ven antau un luòc de creacion literària e de renovament de la lenga. Aiçò’s un aspècte important de la traduccion dins una lenga non egemonica. La màger part dels autors occitans an practicat la traduccion en occitan de diferents tèxtes qu’èran en francés o dins d’autras lengas. Aquel exercici es preciós per desvolopar de registres d’expression qu’existissián pas espontanèament dins la lenga. Dins lo cas particular de l’occitan, Max Roqueta escriviá : « Çò que nos desfauta terriblament a l’ora d’ara, aquò es la paraula de l’abstraccion »5.

Lo talhièr de Tolosa dau PEN occitan en 2009 metèt en relèu d’unes aspèctes de la dissimetria entre lo francés e l’òc que pesan sus la traduccion : La particularitat dau rapòrt entre occitan e francés es qu’un tèxt occitan traduch en francés serà majoritàriament conegut per sa traduccion francesa : « Lo francés es implicitament percebut coma superior per lo public exagonal, que sovent vai pensar que lo tèxt vertadièr de l’òbra serà la revirada ». La version occitana demorarà confidenciala, e la màger part dels legeires jutjaràn pas lo tèxt qu’en foncion de sa traduccion.

En mai de la relacion desequilibrada entre lenga egemonica e lenga non egemonica (per emplegar la terminologia prepausada per PEN) i a una prigonda dissimetria entre las lengas amòr a lor astrada diferenta. Lo talhièr de Tolosa en 2009 insistiguèt aquí dessús : « revirar en francés es pegar sus lo tèxt l’ideologia carrejada per la lenga de revirada. Liscant per se conformar a sas convenéncias esteticas las asperitats de tèxtes reganhuts, lor levant sovent son pèbre e sa sau ». « Lo francés cultural es un subreieu e pas un ieu »…

Rapòrts de fòrça, desequilibri, dissimetria… Aitanben se pòt remarcar que la traduccion estent lo pont entre las culturas, ven per las lengas minoradas o amenaçadas un otís de sauvament que ne melhora un pauc la situacion, e demenís un pauc la dissimetria.

Lo PEN catalan publiquèt en 2007 una interessanta brocadura titolada : Èstre traduch o non èsser6 que se ne pòt pas resumir lo contengut abondós, mas l’idèa es aquí : la traduccion coma enjòc vital per d’unas culturas, subretot aquelas qu’an un estatut de « lengas non egemonicas ».

Aquel problèma d’èsser traduch per escapar a aquel « non-èsser » tòca pas las « lengas egemonicas » coma ara l’anglés. De verai, istoricament, d’unas lengas prenon una granda superioritat sus las autras, a divèrses moments de l’istòria, coma instruments de comunicacion a granda escala, e se pòt pensar que son elas que van venir la lenga generala, escafant totas las autras : au temps que sèm es l’anglés. Per Esther Allen, l’anglés es quitament vengut una mena d’« espécia invasiva »…

Mas Nicholas Ostler7 explica d’un biais convenceire dins un libre sosprenent e claufit d’erudicion, que ges de lenga a pas jamai escafat d’a fons las autras, e que l’anglés o farà pas tanpauc : « l’ultima lingua franca, çò ditz, serà la traduccion ». Una argumentacion implacabla : Coma lo latin o lo sanscrit abans ela, la lenga dels empèris e dels afars es promesa a s’anequelir. L’equilibri mondial se desplaça, las tecnologias escafan los confinhs lingüistics, e los pòbles redescobrisson la fòrça de lors lengas pròprias. Dins aquel ensag visionari, Ostler anóncia l’aveniment d’un mond vertadièrament multilingüe, ont ges de lenga tornarà pas dominar las autras. Se la mondializacion a ajudat a la montada de l’anglés, lo comèrci, las migracions, lo desvolopament economic e l’innovacion tecnologica càmbian ara la manièra de practicar e d’accedir a las lengas. Nos encaminam cap un endevenidor fòrça mai multilingüe e divers. E quand l’anglés recularà, ges d’autra lenga vendrà pas prendre sa plaça. Las tecnologias novèlas permetràn la traduccion instantanèa entre las lengas principalas, revalorant las lengas mairalas e suprimissent la necessitat d’una lenga universala.

Au lum d’aqueles estudis se pòt imaginar un avenir verai per la diversitat lingüistica tant amenaçada uòi, e aquel avenir es portat per la traduccion.

Lo cas emblematic de la traduccion en francés de las pròsas de Max Roqueta

Ai pogut seguir de pròche l’illustracion d’aquela dificultat a l’escasença de la traduccion en francés dau Verd paradís de Max Roqueta.

Coma se sap la carrièra de prosator de Max Roqueta debutèt dins las annadas 1930 amb son famós tèxt Secrèt de l’èrba paregut dins la revista ÒC. Max èra a l’epòca mètge militar realizant son servici nacional dins la Marina a Tolon, e aviá ressentit l’enveja de realizar una pròsa poetica que descriguèsse las sensacions de son enfança, moment un pauc magic ont descobrissiá a l’encòp la lenga d’òc e la natura sauvatja. Elaborèt donc a partir de la lenga que possedissiá, es a dire lo parlar de son vilatge, de l’occitan literari, e de sas lecturas divèrsas, una pròsa poetica prigondament originala que retrasiá çò que pòt veire e sentir un enfant. Lo títol qu’aviá imaginat èra : Rebalant per lo sòu çò qu’auriá descrich la perspectiva de l’agach portat per lo manidet sus las causas mai umilas, mas èra pas gaire capitat sus lo plan literari de tau biais que lo títol definitiu venguèt : Secrèt de l’èrba.

Au fiu de las annadas aquela demarcha de reconstruccion poetica dau mond a partir de la matritz de l’occitan viu que ne sentissiá en el lo grand giscle de vida, se perseguiguèt amb l’elaboracion d’una seria de tèxtes qu’anava compausar los dos recuèlhs de Verd Paradís pareguts en 1961 e 1974.

Los legeires mai atentius avián reconegut dins aqueles tèxtes una magistrala leiçon d’escritura que renovava la pròsa en lenga occitana. Mas tot aquò demorava confidencial cap e tot. I aviá pas gaire de legeires que foguèsson capables d’avalorar la qualitat d’aquela òbra ambiciosa escricha dins un occitan literari de tan nauta tenguda. L’autor aviá d’amics nombroses qu’ignoravan segur pas d’a fons que Max aguèsse escrich de tèxtes en lenga occitana, mas avián generalament pas ges d’idèa de çò qu’aquò podiá representar.

Couverture de la traduction française d’Alem Surre-Garcia, Vert Paradis, Le Chemin vert, 1981. — Couverture de la traduction française d’Alem Surre-Garcia, *Vert Paradis*, Le Chemin vert, 1981.

En 1981 pareguèt una traduccion literària de Verd paradís 1 e 2, deguda a la pluma d’Alem Surre-Garcia. Un trabalh fòrça menimós. Aquel libre foguèt d’ausida remarcat non solament en França mas dins mai d’un país. Ai pogut recentament senhalar la longa e fina analisi que nos’n balhèt alara dins lo quotidian suedés Dagens nyheter, un dels principaus critics literaris suedeses. En França las gents que coneissián Max Roqueta descobriguèron qu’escriviá de causas que desondrarián pas las antologias de literatura mai exigentas. E aquò foguèt una suspresa.

Couverture de la traduction française de Max Rouquette et Alem Surre-Garcia, Vert Paradis, Actes Sud, 2012. — Couverture de la traduction française de Max Rouquette et Alem Surre-Garcia, *Vert Paradis*, Actes Sud, 2012.

E aquí se plaça la causida per Max de s’autorevirar d’ara enlà. Cossí analizar aquela causida ? Insatisfaccion fàcia a la traduccion d’Alem Surre-Garcia, percebuda coma una interpretacion exteriora, amai foguèsse estada trabalhada amb fòrça de perfeccionisme. L’autor a bèles uòlhs vesents volontava de contrarotlar lo procès per servar l’esséncia de son escritura, tot en acceptant la necessitat de tocar un public mai larg. Paradoxalament, en se tradusent el-meteis, Roqueta legitimava d’un cèrt biais la dominacion dau francés, tot gardant una mena de mestritge sus son tèxt. E quitava pas d’afortir l’impossibilitat ont seriá estat d’escriure dirèctament en francés aqueles tèxtes, d’abòrd que lor substància poetica e culturala èra indissociabla de l’occitan. L’autotraduccion veniá antau un exercici de reescritura, ont l’autor navigava entre doas lengas, dos publics e dos estatuts per son òbra.

A quasi un mièg-sègle de distància, una de las leiçons importantas d’aquela aventura de traduccion de Max Roqueta, es qu’una òbra producha dins una lenga non egemonica coma l’occitan pòt dins una traduccion francesa sedusir lo legidor emai lo tèxt tirèsse sa fòrça e sa singularitat de sa lenga d’origina. A l’epòca, cada jornalista qu’entrevistava Max Roqueta mancava pas de li pausar aquela question : « E perqué avètz perdut de temps a escriure aqueles tèxtes polits dins una lenga que degun sap pas legir, puslèu que de los escriure dirèctament en francés ? ». A aiçò Max rebecava que la causida de la lenga èra absoludament essenciala e qu’auriá pas pogut escriure aquelas causas dirèctament en francés.

Es de notar que, a comptar de las annadas 90, las traduccions en francés foguèron generalament publicadas abans lo tèxt occitan original, çò qu’es una demostracion bravament desagradiva de la relacion asimetrica cap e tot entre las doas lengas.

Autotraduccions amb reescritura en miralh : Nelli e Manciet, e d’autres de segur

Un exemple particular d’autotraduccion entre l’occitan e lo francés pòt èsser observat dins las òbras poeticas de Renat Nelli e de Bernard Manciet. Aqueles dos autors tenián fòrça a la version occitana de lor poèma que ne constituïssiá la forma caporala mas tenián tanben a l’acompanhar d’una version francesa de nauta tenguda literària que lo legeire francés legissent pas l’occitan poguèsse apreciar a sa valor justa. E de fach totes dos nos fisavan au fiu de las discussions que s’instaurava una mena de dialòg entre las doas versions, lo sens o la forma de l’una d’elas menant a remanejar l’autre e aiçò mantun còp. Es probable qu’aquela demarcha interessanta e particulara constituïguèsse pas un cas isolat, mas me sembla qu’aquela particularitat es pas estada gaire documentada.

Autotraduccions ajudadas per los modèls lingüistics : la novetat dau sègle XXI

Totas las lengas an pas lo privilègi que l’occitan a obtengut recentament, de far partida dau pichon rodelet de las lengas provesidas d’espleches de traduccion automatica, e quitament de creacion ex nihilo de tèxtes, per de « modèls lingüistics », que se sòna mai sovent, impròpriament, « intelligéncia artificiala » (IA). Podèm far traduire de tèxtes en occitan per los espleches « Revirada » e tanben per « Apertium », e « Google Translation ». E mai recentament s’es vist que las mai poderosas « intelligéncias artificialas » coma ChaptGPT, pòdon conversar en òc, e elaborar de traduccions de tèxtes d’una autra lenga cap a l’occitan. Aqueles espleches son imperfièches e genèran sovent de tèxtes sens gaire de gaubi, que lor manca lo vam de la vida, sens parlar de las nombrosas dècas e dels contrasens. Aitanben se melhoran de contunh, se pòt pensar que vendràn lèu de mai en fai fisables.

Es aisit per un autor de fisar un tèxt sieu a un d’aqueles espleches per trabalhar mai prompte. Cau de segur velhar menimosament a las nombrosas incorreccions, als contrasens, a las absurditats tot còp. Mas las IA tròban sovent de solucions qu’auriam pas imaginadas e que poiràn téner sa plaça dins la traduccion. I a ges de dobte qu’aquelas estrategias tendràn de mai en mai de plaça dins l’autotraduccion practicada per fòrça d’autors occitans.

Una autotraduccion que s’apièja sus aquela mena d’espleches ten un èime diferent de l’autotraduccion tradicionala evocada mai naut. Çò que l’IA a generat es una creacion neutra, qu’escapa a l’autor dau tèxt originau, a ges de ligams afectius o subliminaus amb el. Es distanciada, emai quand l’autor la repren per ne corregir de causas que van pas. Caudrà de segur desenant viure amb aquela nòva apròcha de l’autotraduccion. Qu’es dins la rega de çò qu’anonciava Ostler8 quand escriviá : « the next lingua franca will be translation ». Se fai passar lo tèxt, de fach, dins la « next lingua franca »…

1 Valéry Larbaud, De la traduction, Le Paradou, Actes Sud, 1984.

2 Henri Meschonnic, Éthique et politique du traduire, Lagrasse, Verdier, 2007.

3 Resolucion : Manifest sus la Democracia de l’Imaginacion, presentada per Jennifer Clement, Presidenta de PEN International : PEN International…

- 1. Prenèm la defensa de l’imaginacion e cresèm que deu aver la meteissa libertat que los raives.

- 2. Consideram que l’Imaginacion pòt aver accès a tota experiéncia umana, e sèm opausats a tota restriccion de temps, endrech o origina qu’ensagèsse…

- 3. Sabèm que las temptativas de contrarotlar l’imaginacion menan a la xenofobia, l’asirança e la division. Es ben, puslèu que marrit, d’escriure sus…

- 4. La literatura atravèrsa totes los confinhs, es sempre dins lo reiaume de l’universal.

4 Declaracion del PEN per l’aparament de la diversitat lingüistica : donam aquel tèxt important qu’anóncia aquel sus la traduccion que seguirà en 2015…

Fa quinze ans, la Declaracion Universala dels Dreches lingüistics es estada aprovada e renduda publica a Barcelona per lo Comitat de la Traduccion e…

- 1. La diversitat lingüistica es un eretatge cultural de l’umanitat que deu èsser valorizat e protegit.

- 2. Lo respècte de totas las lengas e de totas las culturas es un element fondamental per bastir e manténer lo dialòg e la patz dins lo mond.

- 3. Tota persona apren a parlar au dintre d’una comunitat que li dòna la vida, la lenga, la cultura e l’identitat.

- 4. Las lengas diferentas e los biaisses diferents de parlar son pas solament de mejans de comunicacion ; son tanben de mitans diferents ont los…

- 6. L’ensenhament escolar deu contribuir a enauçar lo prestigi de la lenga parlada per la comunitat lingüistica del territòri.

- 7. Es necite que los ciutadans aguèsson una conoissença generala de lengas diferentas, qu’aquò afavorís una dobertura intellectuala e emocionala e…

- 8. La revirada de tèxtes, mai que mai de las òbras màgers de las diferentas culturas, representa un element màger dins lo procés necessari a una…

- 9. Los mèdia son un pòrtavotz privilegiat per far fonccionar la diversitat lingüistica e mai per n’enauçar lo prestigi amb competéncia e rigor.

- 10. Lo drech d’emplegar e d’aparar sa lenga pròpia deu èsser reconegut per las Nacions Unidas coma un dels dreches umans fondamentals. »

5 Max Roqueta, Las Canas de Midàs.

6 Allen, E. (Ed.), Adamo, G., Arenas, C., Maiping, C., Pauw, B., Simenel, A.-S., Škrabec, S., Stock, R., Auster, P., Comadira, N., Thiong’o, N. W.…

7 Nicholas Ostler, The Last Lingua Franca: English Until the Return of Babel, Walker eds, 2010.

8 Nicholas Ostler, op. cit.

Talhièr del PEN occitan sus las reviradas (Tolosa 2009)

Liminari: “traduccion” vs “revirada”

En liminari reconoissèm qu’avèm dins nòstra lenga dos mots per parlar d’aquel art malaisit que consistís a far passar un tèxt literari d’una lenga dins una autra. De segur coma dins totas las lengas podèm dire « traduccion », e aquò correspond au trabalh professionau regit per d’estandards exigents de fidelitat au tèxt originau, amb un nivèl d’exigéncia definit per de documents de referéncia, e qu’impausan de forviar la fantasiá. Que de còps aquela mena de traduccion, de tant que vòu pegar au tèxt e demorar a ras dels mots e de las frasas, abotís a far un tèxt sens gaire de gaubi que se legís pas amb plaser mentre l’orginau èra deliciós…

E i a lo mot « revirada » o en mistralenc « reviradura »… Pèire Pessamessa nos repetís amb fòrça cossí aquel mot li desagrada. D’en primièr es pas dins lo Tresor de Mistral. Per lo mèstre de Malhana i a dins los mots « revirar », « revirada », « reviradura » l’idèa de torsion, de retorn, de peripecia, de mauparada, de garison d’una malautiá… mas pas aquela de traduire un tèxt. Apareis dins lo diccionari d’Alibèrt (1965). De notar qu’Alibèrt abans d’èsser lo capmèstre de la reforma lingüistica, s’interessava de pròche au « lengadocian literari » e aviá donat en 1928 d’elegantas traduccions dau latin titoladas « Elegios de Tibul virados en lengodoucia », emplegava donc lo verb « virar » per « traduire ». De fach los diccionaris francés-òc de Piat (1893) e de Xavièr de Forvièras (1902) donavan ja « revirar » coma un dels equivalents de « traduire » en lenga nòstra. E aqueles mots son largament dintrats dins l’usatge escrich e parlat de l’occitan modèrn.

Prepausam aitanben de donar als dos mots un sentit un pauc diferent : « traduccion » designa la traduccion de biais professionau que seguís los imperatius de fidelitat màger e « revirada » representa un trabalh literari d’un autor que repren lo materiau que vòu transformar e lo gaubeja a son biais per ne rendre l’esséncia, la vibracion e l’encantament puslèu qu’un calc estrech que poiriá èsser desgaubiat coma son las traduccions francesas de nòstres trobadors.

Dos concèptes bessons mas distincts donc : traduccion e revirada.

1- revirar l’òc en d’autras lengas

Indispensable per alargar lo public que nos conois, e per far conóisser dins lo mond nòstra literatura. E se metre en comparason amb las autras literaturas dau mond. Una lenga entre las autras, ni mai ni mens.

E aquí cadun es consent que revirar en francés es una necessitat estrategica absoluda. « Nòstra literatura, ditz Sèrgi Carles, patís del tròp pichon nombre d’òbras reviradas en francés. Sens la revirada francesa nòstra literatura pòt pas èsser a la portada del mond del país. Sens aquò restarem de Catòias. »

Cau destriar l’autorevirada, ont l’autor utiliza la libertat qu’es la sieuna d’escriure un autre tèxt en regard de son originau en se rementent en situacion de creacion, e la revirada ont un autre autor cèrca de pegar dau mai que pòt a l’original per lo rendre dau mai que se pòt dins l’autra lenga.

E pasmens la revirada de l’òc au francés es un exercice perilhós que pausa de problèmas. Lo rapòrt entre las lengas es pas ges neutre. Lo francés es implicitament percebut coma superior per lo public exagonal, que sovent vai pensar que lo tèxt vertadièr de l’òbra serà la revirada, coma o avèm viscut amb las òbras de Max Roqueta. Pèire Anghilante nos indica que per revirar l’òc en italian aquò pausa mens de problèmas de consciéncia, aquò se fai amb serenitat.

En Occitania las bonas reviradas en francés existisson mas son raras. Perqué ? Los autors dau sègle XIX metián en regard una « revirada pedagogica » francesa en règla marrida, coma Mistral o Langlada. Mas au sègle XX s'es pas fach gaire melhor. Perqué ? JF Mariòt fai referéncia als libres de Henri Meschonnic sus la problematica dau revirar. Ont se vei clar que revirar en francés es pegar sus lo tèxt l’ideologia carrejada per la lenga de revirada. Liscant per se conformar a sas convenéncias esteticas las asperitats de tèxtes reganhuts, lor levant sovent son pèbre e sa sau. Rotland Pecot contunha dins aquela rega, mostrant que lo francés s’es especializat dins l’abstraccion au sègle XVIII a l’epòca de l’enciclopedisme, es a dire « dels Lums », periòde qu'es tabó de remetre en question. « Lo francés cultural es un subreieu e pas un ieu », nos ditz...

S’acomença de veire de reviradas dins de lengas qu'an un rapòrt « neutre » amb l’òc, coma l’anglés o lo castelhan. Iniciativa que sortís l’òc de son terrible fàcia a fàcia amb la lenga dominanta, li baila son estatut de « lenga coma las autras »... mas estrategicament lo besonh de bonas reviradas francesas demòra crucial. Cau passar au nivèl professional coma se fai per los traductors en francés d’autras lengas. Lo PEN club occitan deurà ensajar de metre aquò en camin dins l’encastre dau PEN internacional e dau PEN francés.

Mas d’en primièr serà mestièr de far l’inventari descriptiu e critic dau corpus de las reviradas qu’avèm ja. Autre talhièr en perspectiva, indefugible...

JF Mariòt assenhala l’exemplaritat de l’edicion de L’Empèri de l’Ombra de Salvagno en cò de JORN.

Lo cas de la revirada au catalan es un pauc especial, estent qu’es una lenga sòrre e que sovent nos apareis a nautres coma quasi una adaptacion.

2- revirar en òc d’òbras en d’autras lengas

Cada escrivan o fai per se, per trabalhar son otís d’escritura. L’idèa d’aver en òc las òbras màgers de la literatura d’òc es un ancian projècte de la SEO (Alibèrt, Carbonell i Gener) que siaguèt interromput per la guèrra d’Espanha e la segonda guèrra mondiala. L’IEO manten una colleccion « Flor envèrsa » que viveja mas se vend pas gaire. Sovent los reviraires son de començants que fan aquò per melhorar son occitan. Aquò pòt balhar de bèus libres s’un escrivan biaissut passa darrièr per los melhorar, coma las traduccions de Delteil ont Ives Roqueta metèt puòi la man. Adonc de traduccions que sián de bèus libres de bons autors occitans poirián trobar un public mai larg e aver un ròtle pedagogic important. « Revirar deu èstre la meteissa causa qu’escriure ». Parlam de las traduccions en fancés de Milton per Chateaubriand o de Poe per Baudelaire que son de fach de classics de lenga francesa. En cò nòstre son antau las traduccions que faguèt Max Roqueta (Synge, Lorca, Dante...) e que s’es previst de publicar.

Rotland Pecot nos parla d’una experiéncia ambiciosa en camin ont s’es implicat Alem Surre-Garcia : la revirada de las Mil e una nuòchs amb d’especialistas de l’arab e dau persan, d’escrivans d’òc, e un capmèstre qu’unifica l’estil e lo biais.

Pèire Anghilante explica las dificultats especificas qu’a per revirar en occitan de las Valadas d’òbras estrangièiras. Coma o faguèt per Simone Weil. Lo lengatge montanhòl es esbrigalhat en varietats pro diferentas e es dificil de ne trobar una forma « mejana » o « comuna ». E de respiechar un parlar tròp « estrech » ven un embarrament localista que fai pèrdre a l'escrich son estatut de lenga... E escriure una lenga tròp « larga » se tusta a l’artificialitat. Reconoissèm que en Occitania francesa la situacion es un pauc diferenta e que l’occitan reconquistat es forçadament mens estrechament local, emai un cèrt nivèl de dialectalitat demòre necessari per forviar de tombar dins una lenga totalament inventada qu'es pas pus una lenga viva portaira d’emocions e de sentidas. Mençonam dins la discutida los concèptes de « grafisme supòrt » per quichar encara sus l’unificacion de l’escrich (ex: « amb » per « emé », « embé », « endé », « amé », etc...) e aquel de « diglossia dau dedins » amb una lenga mai normalizada e l’emplec persistent d’usatges locals, en coexisténcia e en equilibri...

Per la revirada, convenèm totes que, coma o ditz Rotland Pecot, çò que cau es una lenga a l’encòp generala e enrasigada.

Teiriç Òffre ajusta que de reviradas non pas escrichas mas enregistradas sus un supòrt sonòr son una autra dralha. De CD o de MP3 de telecargar. De libres ont i aviá lo CD en mai se son melhor venduts que de libres tradicionals. E un enregistrament simple sens quitament de musica vau encara melhor per un tèxt literari.

1 Valéry Larbaud, De la traduction, Le Paradou, Actes Sud, 1984.

2 Henri Meschonnic, Éthique et politique du traduire, Lagrasse, Verdier, 2007.

3 Resolucion : Manifest sus la Democracia de l’Imaginacion, presentada per Jennifer Clement, Presidenta de PEN International : PEN International sosten los principis que seguisson :

- 1. Prenèm la defensa de l’imaginacion e cresèm que deu aver la meteissa libertat que los raives.

- 2. Consideram que l’Imaginacion pòt aver accès a tota experiéncia umana, e sèm opausats a tota restriccion de temps, endrech o origina qu’ensagèsse de l’invalidar.

- 3. Sabèm que las temptativas de contrarotlar l’imaginacion menan a la xenofobia, l’asirança e la division. Es ben, puslèu que marrit, d’escriure sus los autres, de legir sus los autres e de venir autre.

- 4. La literatura atravèrsa totes los confinhs, es sempre dins lo reiaume de l’universal.

4 Declaracion del PEN per l’aparament de la diversitat lingüistica : donam aquel tèxt important qu’anóncia aquel sus la traduccion que seguirà en 2015. « Girona 13 de Mai de 2011 : Declaracion del PEN per l'aparament de la diversitat lingüistica. Lo PEN Internacional recampa los escrivans del mond.

Fa quinze ans, la Declaracion Universala dels Dreches lingüistics es estada aprovada e renduda publica a Barcelona per lo Comitat de la Traduccion e dels Dreches lingüistics del PEN Internacional. Uèi, aquel meteis Comitat recampat a Girona aprova un manifèst qu'afortís los dètz principis fondamentals d’aquela declaracion universala.

- 1. La diversitat lingüistica es un eretatge cultural de l’umanitat que deu èsser valorizat e protegit.

- 2. Lo respècte de totas las lengas e de totas las culturas es un element fondamental per bastir e manténer lo dialòg e la patz dins lo mond.

- 3. Tota persona apren a parlar au dintre d’una comunitat que li dòna la vida, la lenga, la cultura e l’identitat.

- 4. Las lengas diferentas e los biaisses diferents de parlar son pas solament de mejans de comunicacion ; son tanben de mitans diferents ont los umans s’espelisson.- 5. Cada comunitat lingüistica a lo drech d’emplegar sa lenga coma una lenga oficiala sus son territòri.

- 6. L’ensenhament escolar deu contribuir a enauçar lo prestigi de la lenga parlada per la comunitat lingüistica del territòri.

- 7. Es necite que los ciutadans aguèsson una conoissença generala de lengas diferentas, qu’aquò afavorís una dobertura intellectuala e emocionala e mai contribuís a la conoissença mai prigonda de lor lenga pròpia.

- 8. La revirada de tèxtes, mai que mai de las òbras màgers de las diferentas culturas, representa un element màger dins lo procés necessari a una compreneson melhora e un respècte mai grand entre umans.

- 9. Los mèdia son un pòrtavotz privilegiat per far fonccionar la diversitat lingüistica e mai per n’enauçar lo prestigi amb competéncia e rigor.

- 10. Lo drech d’emplegar e d’aparar sa lenga pròpia deu èsser reconegut per las Nacions Unidas coma un dels dreches umans fondamentals. »

5 Max Roqueta, Las Canas de Midàs.

6 Allen, E. (Ed.), Adamo, G., Arenas, C., Maiping, C., Pauw, B., Simenel, A.-S., Škrabec, S., Stock, R., Auster, P., Comadira, N., Thiong’o, N. W., Bonner, D., (TRANS.), Roberts, I., (TRANS.), Spence, A., (TRANS.), & Yandell, S., (TRANS.) (2007). To be translated or not to be = Ser traduït o no ser : PEN/IRL Report on the International Situation of Literary Translation = Informe PEN/IRL sobre la situació international de la traducció literària. (1 ed.). https://llull.cat/IMAGES_2/Trad%20ENG.pdf

7 Nicholas Ostler, The Last Lingua Franca: English Until the Return of Babel, Walker eds, 2010.

8 Nicholas Ostler, op. cit.