M’interrogar sus mon activitat d’autotraduccion (coma cantaire, coma articulista ocasional o autor/collaborator d’un libre) es m’interrogar sus una activitat que generalament – o confessi – interrògui pas, o pauc. Se, per quant a la traduccion del tèxte de qualqu’un mai, assagi de pensar lo mieu traduire – pensada subretot inspirada per la poetica d’Henri Meschonnic1 –, en i passant lo temps que cal, es gaire lo cas quand se tracta de traduire los mieus escrits. E me cal plan reconéisser que, en primièra acèrca, lo perqué de la causa m’escapa. Benlèu diriái que, d’un contèxte totjorn particular a una subjectivacion mai o mens pregnanta, las determinacions ne devon èsser multiplas. Aquí una orientacion de pensada que m’agrada : non parlar pas d’autotraduccion “dins l’absolut” e in medias res, coma se pòt far tròp sovent en filosofia, e mai de còps en lingüistica, mas al contrari d’un biais totjorn contextualizat e que mòstre l’importància de l’inscripcion del subjècte uman dins una activitat que, abans de venir teoria, es bèl primièr una practica.

Contèxtes e subjectivacion

1. La scèna

Coma plan d’autres artistas, m’arriba de traduire de tròces de tèxtes mieus (mai precisament: de paraulas de cançons), de l’occitan, del catalan, o del castelhan, al francés. Son totjorn de traduccions brèvas, improvisadas, segon çò que senti del lòc, de la composicion e de las eventualas reaccions del public, de l’atmosfèra globala del concèrt. Aquelas traduccions son pas jamai preparadas a l’avança, escritas o apresas. Aquò s’apren segurament al fait que, sus la scèna, ont tant de causas se dison, volgudas o pas, me platz pas que tot siá fixat abans ora, reglat coma papièr de musica. Coma dins mon cant, cal que quicòm s’invente, s’improvise, per sortir del repapiatge de çò meteis.

De còps, segur, aquelas traduccions fan pas sofraita, mas sovent permeton de refortir la relacion amb un public non-occitanofòne, de manténer son interés, mas tanben ambe la part del public qu’es occitanofòne. En li permetent per exemple de l’esclairar sus un passatge de la cançon (coma lo francés cantat, l’occitan cantat es pas totjorn evident, sustot s’es dins una varianta lingüistica qu’es pas la de l’endreit) e de se repausar mentalament. Dins una situacion de diglossia avançada coma la que coneissèm ara, ont lo monde occitanofòne son luènh d’aver una practica constanta e majoritària de la lenga, lo fait de recórrer de quora en quora a la lenga dominanta permet una mena d’aleujament mental, una baissa d’una partida dels esfòrces cognitius. Lo fenomèn – en general inapercebut e non-interrogat – es flagrant dins la granda màger part dels acamps occitanistas ont, al cap d’un brieu mai o mens long, torna lo francés.

Tecnicament parlant, vau al pus brèu (lo ritme del concèrt comanda) e a çò que me sembla lo pus simple : rarament un mot per mot (levat se la formula es corta), generalament una sòrta de resumit de l’enonciat occitan, qu’assaja de gardar – s’es possible – la solidaritat del fons e de la fòrma, mas pas totjorn. En practicant atal, d’una faiçon tant espontanèament classica, ai plenament consciéncia de m’alunhar de la poetica de Meschonnic, que presi tant, mas se m’impausa un pragmatisme, cèrtas facil, mas que finalament mòstra in situ, e en temps e ora, una eficacitat certana.

2. Las revistas

Es rare qu’òm me demande de m’autotraduire per una publicacion dins una revista. Mas aquò arriba, de cent en quaranta. Lo darrièr còp foguèt i a pauc, per un article sus la traduccion dels poèmas de Federico García Lòrca per Max Roqueta2. L’article l’aviái escrit en occitan e lo traduguèri en francés a la demanda del director de publicacion, per una edicion bilingüa. Per aquò far, ges d’improvisacion, ges de formula resumida, ges de pragmatisme circonstancial. La tòca, aicí, diferís complètament de la que fau mia quand soi sus scèna. Dins lo silenci de ma sala de trabalh, amb l’escritòri encombrat de papièrs e de libres, e la bibliotèca a posita, lo contèxte es totalament diferent : ai mai de temps e mejans per soscar vertadièrament a çò que vau escriure, sense tròp de coita, e atal assajar d’èsser mai fidèl a ma concepcion meschoniquiana de la traduccion escrita.

E grosso modo ai lo sentiment qu’arribèri, dins l’article evocat, a salvar l’organizacion de la paraula originala dins sa continuitat ritme-sintaxi-prosodia, malgrat qualques pauques cambiaments sintaxics (del genre “des œuvres faciles à retenir” en plaça “d’òbras de bon reténer”), cambiaments que, cèrtas, coma pel lexic, marcan la diferéncia, lo pas d’una lenga a l’autra, mas qu’en l’ocurréncia m’empachèron pas de gardar lo movement, la cadéncia e la melodia de las frasas. Cal dire que la tasca de rendre un discors e pas una lenga, per parlar coma Meschonnic, m’èra facilitada aicí per la proximitat lingüistica de las doas lengas per çò qu’es del registre de lenga (sostengut) causit pel tèxte inicial. Mas m’es avís que me seriá estat mens aisit per un tèxte literari, poèma o pròsa...

3. Los disques e los libres

Pels disques vinils o CDs, la traduccion dels tèxtes de mas cançons la fau ieu. E se vetz. Disi aquò perque la fau gaireben totjorn a la lèsta, al darrièr moment. Valent a dire just abans que lo disc partisca a l’usina, per fabricacion. La rason n’es que las paraulas imprimidas sul libret acompanhator devon correspondre exactament a çò qu’es cantat. Ara, cal saber que çò qu’es efectivament cantat pòt variar pendent l’enregistrament en estúdio e que res es pas considerat coma definitivament fixat abans la fin de la darrièra session d’enregistrament.

I a tanben una autra rason, bensai : longtemps considerèri pas, mai o mens conscientament, la traduccion de mos tèxtes (al francés) coma quicòm de plan important. Me bastava un servici minimal : que lo monde comprenguèssen a la gròssa de qué ne virava, gràcias a una informacion basica, gaire elaborada. Èri luènh de pensar vertadièrament çò que fasiái o, puslèu, o pensavi mal. Cercavi pas a crear en francés l’equivalent de l’efièit que mas paraulas podián aver sul monde qu’entendon l’occitan e/o lo lièjon. Perque tot discors, que siá traduccion o pas, se contenta pas de dire quicòm, tanben fa quicòm. Aquò m’escapava, pres qu’èri per una vision banalament utilitarista de las causas. Per contra, las vegèri autrament – emai las tematizavi pas coma talas sul moment – quand Gerard Zuchetto, que baileja las edicions Tròba Vox, me prepausèt de publicar un libre3 que recampariá totes mos tèxtes de cançons, los que ne soi l’autor, que sián en occitan (la màger part), catalan, espanhòl o francés, ambe lor traduccion en francés.

Tot d’una, lo traduire preniá una autra dimension, ligada a l’estatut e a la plaça que lo libre ocupa dins mon imaginari. Soi, dempuèi l’enfança, un òme de libres e, malgrat tot l’amor qu’ai per la musica e la cançon, cresi qu’en ieu lo libre a un caractèr quasi sacrat, que lo disc non a pas. Puèi, coma dit, dins un vinil o un CD, l’essencial es çò cantat, la traduccion de las paraulas m’i apareis – gaireben malgrat ieu – coma segondària, simple utís informatiu de confondre pas amb una creacion. Alavetz, la proposicion de botar, dins un libre, tèxtes e traduccions dreit a dreit, dins una egalitat de presentacion e – fin finala – de dignitat, donava a ma practica de l’autotraduccion una importància qu’aviá jamai aguda. L’abséncia de tot cant e de tota musica donava a l’escrit una autra dimension. A el de jogar. La traduccion en francés cambiava de reng e de ròtle, se fasiá part entièra d’una creacion de dobla facieta.

Tecnicament, aquò se traduguèt per una represa, una revision, de totes mos tèxtes de cançons en avent en mira lor ritme, es a dire lo movement de la paraula dins l’escritura, la traduccion de çò fait pels mots e pas solament de çò dit. Arribada practica de la poetica – al mens dins l’intencion – coma s’èra exigida per “l’efièit libre”. Mas òm s’autotradutz pas dins la lenga dominanta en tota impunitat, sustot quand aquesta lenga es lo francés, tot nimbat de legendas tenaças (lenga de la clartat, de la racionalitat, bèla lenga, etc.). Atal, me susprenguèri, per la traduccion de “Entà estar urós”4, a rendre “La nuèit qu’ei emmerdenta / pr’amor qu’ei tostemps negra” per “La nuit est emmerdante / car elle est toujours obscure”. Perqué aver pas traduit negra par noire ? Perqué aver causit obscure, quasi espontanèament, mentre que noire auriá plan sufit per una cançon que se vòl risolièra ? Deguèri pensar que nuit noire èra, en francés, una expression tròp comuna, un topic, que se’n caliá alunhar e optar per un registre mai singular, mai poetic, quand marcariá un cambiament de ton per rapòrt al tèxte primièr. Me sembla qu’aguèri una sòrta de reflèxe ideologic, inapercebut sul moment, ont “l’efièit libre” se conjuguèt ambe “l’efièit francés” : escriure en francés supausariá pas d’escriure sens formulas estereotipades, dins un registre distinguit e, s’es possible, original ?

Una segonda proposicion de Gerard Zuchetto me permetèt de viure una autra experiéncia d’autotraduccion, pro desparièra de las precedentas. Per un libre novèl, consacrat al tèma de la fraternitat5, me demandèt d’escriure dos poèmas en catalan, puèi de los acompanhar de la traduccion en occitan. Çò que faguèri ambe plaser. Los dos poèmas inicials, Amarg és el meu amic e A Lampedusa, los escriguèri en catalan normatiu. Los auriái pogut escriure dins una varianta, en catalan de Valéncia per exemple, mas lo normatiu s’impausèt e reguitnèri pas. E mai pòdi dire que me pausèri pas la question, un pauc coma quand escrivi en francés : lo normatiu es una evidéncia (diriái pas çò meteis de mon oral).

Per contra, foguèt totalament diferent per la traduccion a l’occitan : aquí s’impausèt un occitan familial, e d’enfança, qu’es totjorn lo que me ten quand escrivi de poèmas en lenga nòstra. Per exemple m’estimi mai escriure – e dire – “dasièr” que “ièr”. Quand pronóncii aqueste mot6, que tròbi polit, es tot un mond que me torna, ambe son originalitat sonòra. Dins mon cas, la marca identitària passa puslèu per la musica dels mots, e de las frasas, junta a l’originalitat del lexic. Atal, coma aitant de magdalenas, “le” (del latin ille) puslèu que “lo”, “mès” al lòc de “mai”, “fèr” en plaça de “far”, “còlis” puslèu que “palòt”, “maurèlh” que non pas “maurèl”, e tanben “i a causas” (sens partitiu), “medicaire” (per “marrit mètge”), “dishar”, “chol”, etc. Considerar l’usatge del parlar natiu (o viscut coma tal) sonque coma l’expression d’una prusièra ideologica localista me pareis desconéisser totalament un aspècte fondamental del rapòrt uman al lengatge : son ancoratge existencial prigond, a l’encòp relacional e intime.

Aitant soi capable d’escriure (e parlar) un occitan comun, “passa-pertot” (o gaireben), aitant m’agrada mai – dins los poèmas – m’exprimir dins ma varianta de còr, la que fa que los mieus son pas complètament avalits e me parlan encara. Una logica objectiva auriá volgut qu’a la normativitat del catalan respondèsse una normativitat de l’occitan (o al mens un assag de...), mas ma logica subjectiva es autra : al poèma, lòc de l’intime, li cal una paraula intima, personala, ont se mèsclan passat e present, fantaumas e fantasmas....

Conclusion

Aquesta pichona reflexion sus mon activitat d’autotraductor m’ensenha que, d’ela e dins ela, plan de causas m’escapan. Atal, la pression de l’experiéncia scenica fa que vau a çò pus rapide e que daissi de caire, per pragmatisme e utilitarisme, mas causidas teoricas. Mas lo contèxte fa pas tot : improvisar d’autotraduccions sus scèna es, çaquelà, una causida tanben, mas sens dobte pas de plena consciéncia. Las podriái preparar a l’avança, las escriure, mas o fau pas. Coma se l’important – per ieu – èra justament, ligada a l’improvisacion, aquela capacitat d’inventar sul còp, e lo sentiment que cant, adreça al public e autotraduccions eventualas devon nàisser de l’instant present, del lòc claus de la scèna, e non pas d’una programacion anteriora e exteriora. Aicí e ara, en soma.

Per quant a las revistas, mas autotraduccions semblan correspondre mai a mas opcions teoricas, pasmens sens cap de certitud. D’efièit, cossí se gardar de çò que, fin finala, es mai que tot de l’òrdre de l’impression ? Per çò qu’es dels libres, avèm vist que sabiái benlèu pas totjorn evitar las trapèlas ideologicas (malgrat que n’èri avisat per mantuna lectura especializada) e que me volguèri pas metre a l’acès de pulsions subjectivas potentas. Es tot aquò que m’escapava e que se fa un pauc mai clar dins l’analisi, emai siá corteta. L’autotraduccion es un tot, qu’i es malaisit de destriar çò que s’apren al contèxte, a la subjectivacion, e a d’autras determinacions sens dobte inapercebudas. Çò segur es que s’interrogar sus aquesta activitat intima nos ensenha qualque res sus nosautres, que sabiam pas, e que nos deuriá benlèu far mai umil-a-s...