Gaspard Zerbin Dramaturgue sestian de la debuta del sègle XVII

Florian Vernet

References

Electronic reference

Florian Vernet, « Gaspard Zerbin Dramaturgue sestian de la debuta del sègle XVII », Plumas [Online], 5 | 2024, Online since 18 June 2024, connection on 14 July 2024. URL : https://plumas.occitanica.eu/1317

L’avocat sestian Gaspard Zerbin (1590 ? - 1630 ?) autor de las cinc comedias de La Perlo dey musos et coumedies prouvensalos (edicion en 1650) es un dels autors occitans màgers de l’epòca barròca. Son teatre es en rompedura amb lo de sos precursors. S’inscriu dins l’encastre tradicional del genre carnavalesc : sas òbras son jogadas pendent las festivitats de la Fèsta Dieu, mas presenta de caracteristicas innovantas, tant dins l’escriptura que dins lo jòc. Las comedias de Zerbin son satiricas e sovent violentas, implicadas dins una pontannada trebolada per la pèsta e que vei as-Ais la revòlta dels « Cascavèus ». Zerbin a retenguda la leiçon de la comedia erudita italiana e scenicament la de la commedia dell’arte. Son òbra es cèrtas comica e borlesca mas tanben se caracteriza per sa radicalitat e de desnosadors en fòrma de camp de roïnas de las valors tradicionalas. Una originalitat e un anticonformisme que li costaràn sense dobte son abséncia de posteritat : las comedias son enebidas per la Fèsta Dieu après 1635 e lo teatre francés es impausat en plaça del teatre occitan.

L’aixois avocat Gaspard Zerbin (1590 ? - 1630 ?) auteur des cinq comédies de La Perlo dey musos et coumedies prouvensalos (publicacion en 1650) est un des auteurs occitans majeurs de l’époque baroque. Son théâtre est en rupture avec celui de ses précurseurs. Il s’inscrit dans le cadre traditionnel du genre carnavalesque : ses œuvres sont jouées pendant la Fête Dieu, mais il présente des caractéristiques innovantes, tant dans l’écriture que dans le jeu. Les comédies de Zerbin sont satyriques et souvent violentes, impliquées dans une période troublée par la peste et qui voit à Aix-en-Provence la révolte des « Cascavèus ». Zerbin a retenu la leçon de la comedia erudita italienne et scéniquement celle de la commedia dell’arte. Son œuvre est certes comique et burlesque mais elle se caractérise aussi par sa radicalité et des dénouements en forme de champ de ruines des valeurs traditionnelles. Une originalité et un anticonformisme qui lui vaudront sans doute son absence de postérité : les comédies sont interdites pour la Fête Dieu après 1635 et le théâtre français est imposé en lieu et place du théâtre occitan.

Aix-en-Provence lawyer Gaspard Zerbin (1590 ? – 1630 ?), author of the five comedies La Perlo dey musos et coumedies prouvensalos (published in 1650), is one of the major Occitan playwrights of the Baroque period. His theater breaks with that of his precursors. His works were performed on the Feast of Corpus Christi, but his writing and acting were innovative. Zerbin's comedies are satyric and often violent, set in a period troubled by the plague and which saw the “Cascavèus” revolt in Aix-en-Provence. Zerbin had learned his lesson from Italian comedia erudita, and scenically from commedia dell'arte. His work is certainly comic and burlesque, but it is also characterized by its radicalism and its endings in the form of a field of ruins for traditional values. His originality and anti-conformism no doubt earned him his lack of posterity : after 1635, comedies were banned for the Fête Dieu, and French theater was imposed in place of Occitan theater.

Comencèri a m’interessar a Zerbin dins las annadas 75. Dins aquesta pontannada èri a escriure en occitan (provençal) pel teatre, de pèças entre comedia descabestrada e farsejada tendéncia agit prop occitan… que foguèron representadas principalament en Provença (pel Centre Dramatic Occitan de Tolon d’Andrieu Neyton1 e la Compagnie Guilhotin Phébus). Una pontannada ont Robèrt Lafont fasiá jogar son Dom Esquichòte (1973) e Lei Cascavèus (1977). Lo teatre fasiá partida alara d’una vertadièra dinamica culturala e lingüistica occitana, gaireben moribonda despuèi.

Coma lo Teatre de la Carrièra, èrem en quista de referéncias indigènas, d’identitat pròpria e d’invariants al nivèl de la lenga, de las practicas teatralas, de las tematicas dins un contèxte ont los estudis universitaris occitanistas sus la question començavan a pena2. Mon projècte prioritari èra de rendre accessible a un public mai larg una òbra que me semblava meritar d’èsser mai coneguda e valorizada. Aqueste interès personal desboquèt sus una tèsi en fòrma d’edicion critica, sostenguda en 19923.

Trenta ans fa. Una generacion a passat. Lo present numèro de la revista Plumas es benlèu una bona escasença de far lo punt e de tornar sus aqueste autor, sus sa destinada critica. Lateralament pòt èsser l’ocasion (en fòrma de mea culpa diferit) d’una reflexion suls elements que venguèron limitar una analisi que demorèt tròp dependenta de las tendéncias criticas en vigor a l’epòca.

Zerbin e son òbra : una recepcion jos fòrma de malentenduts

Page de titre de l’édition de 1655

Page de titre de l’édition de 1655

Sus Zerbin non se sap totjorn pas grand causa (nascut as Ais en 1590 ? es mòrt, probable, gaire après 1630)4. Avocat sestian (son paire Bernard èra procuror, autor d’un sonet en provençal e d’une « odelette » en francés dins las peças liminàrias dels Passatens de Belaud… e d’un Memòri sus las monedas), Gaspard Zerbin es autor d’una òbra exclusivament dramatica mas importanta : cinc comedias5, novèlas per rapòrt a l’ensem de la produccion de son temps.

Se cresèm çò que ne ditz l’editor Roize, dins lo prefaci a la publicacion de l’òbra en 1655 un vintenat d’annadas après la mòrt de l’autor, saique dins un dels episòdis de pèsta que devastèron lo país d’as Ais e sa populacion, Zerbin apareis coma un dramaturgue ja oblidat e son òbra gaireben coma una antiquitat.

Aquesta afirmacion, es estada presa per la critica al pè de la letra. Me sembla totjorn qu’es puslèu, de la part de l’editor, un argument publicitari o mièlhs encara un alibi per far oblidar (o per metre en evidéncia !) lo costat escandalós e l’immoralitat de l’òbra a una epòca ont aqueste genre teatral es estat gaireben enebit e condemnat per las autoritats sestianas, en rason de sa grossieretat verbala, de son immoralitat assumida e a causa de l’imposicion d’una mòda teatrala novèla… francesa, mai civilizada. Lo prefaci de Roize es a l’origina d’un primièr – durable – malentendut. La posteritat critica, la del sègle XIX en particular, faguèt en consequéncia de nòstre dramaturgue un autor per bibliofils, per « amators avertits » tot en jutjant negativament las comedias sus la basa de lor immoralitat, de lor marrit gost generalizat, de la complexitat (considerada coma confusion) de las intrigas…

Lo malentendut primièr se retrobèt dins la primièra mitat del sègle XX. La Perlo dey Musos apareguèt coma una òbra despassada, comparada (injustament) a las comedias francesas, que li son cronologicament posterioras e mai que plus mai conformistas e mens satiricas. Foguèt tractada coma una òbra que non meritava pas l’interès de la critica. Calguèt esperar la segonda partida del sègle vint per veire un revelh de la critica e una lectura de Zerbin mai obèrta dins las antologias e las istòrias de la literatura (Camprós, Lafont, Anatòle).

Segond malentendut, modèrne aqueste. A partir de las annadas 1970 dins una pontannada de grandas mutacions, la tendéncia critica, gaireben la dòxa en fach d’analisi textuala en occitan, èra a Bakhtine e a sos estudis sul carnavalesc e particularament tre que se tractava del barròc e del comic. D’evidéncia l’òbra de Zerbin, mens sistematicament carnavalesca que la de son precursor Claudi Brueys, semblèt mens autentica. Una grilha explicativa exclusivament bakhtiniana non èra pas satisfasenta per rendre compte de la complexitat de l’univèrs de Zerbin. Escapava a la teoria e l’autor foguèt remandat a un estatut d’epigòn tardiu. La moralitat que l’òm pòt traire d’aquela aventura critica es que se las teorias nos ajudan sovent, nos empachan a còps tanben de legir. Un detalh d’importància ? Lo carnavalesc installa sistematicament lo desòrdre, met lo mond a l’envèrs, mas d’un biais provisòri :  la fèsta s’acaba totjorn per un retorn a l’òrdre. Es jamai lo cas de las comedias de Zerbin. Cal cercar lo sens endacòm mai.

Tresen malentendut. La segonda teoria critica dominanta dins aquestas annadas èra ligada a las recèrcas sus la diglossia, particularament suls ròtles jogats pels usatges lingüistics. Coma Zerbin non se prestava gaire a l’illustracion exclusiva de la teoria, perque la dialectica diglossica es anecdotica6 dins las comedias, (concernís un quarantenat de vèrses sus mai de 6000), aquí tanben son òbra foguèt superficialament examinada o considerada a priori coma lo refugi d’una cultura menora7, incapabla d’originalitat. Las comedias de Zerbin se veguèron denegadas dins lor capacitat d’innovacion e dins la violéncia de lor satira. D’efièch, Zerbin, amb una òbra eretièra de la tradicion carnavalesca d’as Ais e concebuda dins l’encastre de la Fèsta Dieu presenta un teatre original, novèl e creatiu comparat a l’ensems de la produccion scenica occitana de l’epòca : la de Godolin a Tolosa, la de Seguin amb lo Teatre d’Avinhon, la del Teatre de Besièrs.

Las pèças de la Perlo dey Musos et coumediés prouvençalos reivindican d’alhors explicitament lo títol de « comedia » a la diferéncia d’una part importanta de la produccion teatrala occitana contemporanèa. La tendéncia i es a presentar las òbras jos de títols tales coma : « Istòria de…, Ballet de…, Dialògue de…, Pastorala de… » mas dins lo cas de Zerbin apareisson coma « comedias » amb prològue, distribucion dels ròtles, didascalias eventualas, estructura en actes (de 3 a 5) e en scènas (de 2 a 5) justificadas per l’accion e particularament pels cambiaments que concernisson lo temps, l’espaci, los personatges. Son clarament eretièras de las comedias latinas passadas a la commedia erudita dels dramaturgues italians.

Lo teatre de Zerbin deu son especificitat a l’influéncia màger d’aquesta commedia erudita italiana (e de la Commedia dell’arte que ne prenguèt la seguida en particular8) dins un encastre que cèrtas demòra per d’unes aspèctes arcaïc (en rason de l’influéncia de Claudi Brueys, de la fòrma versificada), mas que presenta tanben totas las caracteristicas que faràn l’originalitat del teatre de las primièras pèças leugièras de Molière. Al nivèl tematic illustra particularament los conflictes socials e sentimentals. Mèstres / servicials, joves / vièlhs, òmes / femnas, ciutadans / païsans…

Nos trobam davant una creacion, fondada suls aspèctes mai innovants del teatre al sègle XVII, los que son en realitat a l’òbra dins tota l’Euròpa de l’epòca, amb lo modèl italian coma denominator comun. L’òbra teatrala de Zerbin es contemporanèa dels Entremeses de Cervantes (1615) ; de las Comedias de enredo de Lope de Vega, per exemple e del Teatre Elizabetan ; e evidentament coma eles, jos l’influéncia dirècta dels autors italians : Boccace… e los dramaturgues sens comptar los canavasses de Commedia dell’ Arte9 Aquesta dimension emergenta a practicament escapat als rars critics contemporanèus de Zerbin. Particularament an negligit lo fait que las comedias de Zerbin foguèron escritas e jogadas entre 30 e 40 annadas abans Molière. Una particion teatrala.

En particular, aquesta òbra deu èsser considerada coma çò qu’es, es a dire una vertadièra creacion teatrala. Cal pensar e imaginar la mesa en scèna e lo jòc d’actors per que prenga tot son sens e sa valor. Per astre existís una version manuscrita, sonada « version Menard » de la Coumedie prouvençalo a sieys personnagis, III, 2… ; un document a l’usatge dels actors que nos porgís qualques indicacions fòrt preciosas sul trabalh de mesa en scèna, sul jòc dramatic e doncas sul sens e la portada de l’òbra, çò qu’una simpla lectura coma tèxte e exclusivament coma tèxte non permet pas de metre en evidéncia. Compren tanben una scèna satirica (de tematica politica municipala) suprimida per Roize, per prudéncia, o perque non correspondiá plus a l’actualitat.

Lo borlèsc se pòt retrobar cèrtas dins la lenga, coma dins Brueys, mas autrament utilisat e mens ligat als usatges tradicionals (provèrbis). Per contra es amplament present dins la representacion ont los actors non demòran pas tancats sus la scèna a recitar lor ròtle e a escambiar entre eles de longas tiradas, en alternant mecanicament intradas e sortidas. Se caracteriza per l’utilizacion gaireben sistematica dels ròtles e de las figuras de la Commedia dell‘arte10.

Es un teatre que multiplica quiproquos, duèls per rire, desguisaments, apartes (4° Aparte v 702… comentaris al deliri de son mèstre), adreiça al public complici, performanças d’actors fisicas o verbalas  (« morceaux de bravoure » : cf. (5) II. 3. Charlatan (5, III. 3) ; sus l’ase e Couguëlon (Elògi borlèsc. III. 2. v. 796 / 847) ; Barboüillet (La quèsta del Grasal parodica. v. 850 / 887). Los ballets fan partida integranta de l’intriga : contribuïsson a la far avançar. Intègran d’innovacions scenicas coma la practica de la « nuèit italiana » tecnica de la Commedia que Zerbin es un dels primièrs a emplegar.

Lo decòr minimalista mas fonccional es pròpri a la Commedia dell’arte e clarament mencionat coma tal. La « tapissariá » (1°, I. 2. v. 777, v. 382, Melidor dins la tapissarié.) es una cortina pintrada que constituís un escapolon de decòr ont pòrtas e fenèstras son figuradas : permet un escambi permanent entre l’exterior e l’interior (çò privat e çò public), de jòcs scenics ont los espectators ausisson los comedians sense los veire, ont un personatge descriu çò que se i deu passar, e que non es vist. D’elements de decòr significatius figuran sus scèna.11

Las comedias

1. Comedié a sieys persounagis

(V Actes. 1442 vèrses) (« Las forbariás de Matoys »)

Melidor, Philis, Coridon, son de noms de Pastorala pel grop dels mèstres : lo marit ric e nòble mas dominat per son esposa : bèla, egoïsta, ambiciosa, cupida, e l’amant nòble e ric ; Peyrouno la serviciala ; Tabacan lo varlet nèci ; e Matoys l’enganaire, lo varlet diabolic (un manipulator a la Brighella12). Es el que va manejar totes los autres personatges. La dialectica « mèstre/varlet » es permanenta dins aquesta comedia.

Matoys, capitada la seduccion de Peyrouno (coma es premsa la fa esposar per Tabacan), servís d’entremeteire ricament recompensat, dins las amors colpablas entre son mèstre e la serviciala, entre Philis sa mestressa e Coridon… dont prendrà d’alhors la plaça a l’ocasion. Non sense ne far jos fòrma d’adreiça al public un compte rendut escandalós : 

Auben me siou quasi esquinat,
Tant l’y anavi de bouëno fouësso :
… Si sabiés coumo l’embrassavi,
Me teniou coumo un lengaston,
D’abord l’y anavi de taston ;
May pu ay prés d’asseguransso… (v. 1253 – 1262)

Finala, aqueste virtuòsa de l’engana va revelar las enganas qu’a engimbradas, e provòca aital lo caòs final ! Quand s’escapa perseguit per sas victimas daissa un camp de roïnas darrièr el : a embauçat totas las convencions del mitan ont faguèt triomfar sas forbariás.…

Cap de condemnacion finala, cap de referéncia a la morala sociala o religiosa. Totas las classas son concernidas. La pèça s’acaba sul triomfe de la transgression e sus la denonciacion de l’ipocrisia sociala… sèm luènh del retorn a l’òrdre inicial de la logica carnavalesca.

2. Coumedié prouvençalo à sept persounagis

« Un carivari plan emplegat ».

En 3 actes e 966 vèrses, aquela comedia nos presenta un scenari classic e convencional. L’Amorós declara sa flama a la dameisela Catarina mas aquesta se vòl assegurar de sa sinceritat. De lor costat los paires dels amoroses envisatjan per eles d’autres partits. A la jove li resèrvan Tacan, un veuse ric coma Crèsus, e fòrça libidinós… Catarina assaja de rasonar son paire, de badas.

La nòça es prevista per l’endeman e per far abocar lo projècte los servicials organizan un carivari, los amoroses ne profiechan per s’escapar. Los cal maridar, e los servicials tanben. L’intriga es coneguda e basica, l’interès se desplaça sus la psicologia dels personatges, sus lor argumentacion : 

Et pui non es pas mon parié,
Surpasso per tey fés mon eagi,
Aquoto es lou pus gros daumagi
Que me pusquesso survenir.
N’a pas de qué m’entretenir
En so que vous poudez entendré. (II. 4, v. 624 /648…)

Los motors vertadièrs de l’accion son las doas femnas : a doas, asseguran la desfacha dels paires, per quant a l’Amorós e Pacolet, es la fin de las illusions : an trobat de femnas que non se daissaràn pas dominar… Carivari « decisiu » per la solucion ja que favoriza lo raubament dels amoroses e constrenh las famílias a los maridar e dança (farandola) a la fin.

3. Coumedié prouvençalo à cinq persounagis

(« Harpagon, a la provençala mòda ») amb un prològue titolat : « Canson croutesquo d’avugles ». V Actes, 1044 vèrses. Un classic, tirat de L’Aulularia de Plaute13

Brandin es un avar iperbolic. Son filh, cosselhat e ajudat per son varlet, Gorgolet, li rauba sa preciosa « caissa ». Desespèr de Brandin14 qu’es d’autra part amorós obsessional de la bèla cortisana Dardarina : assaja de la seduire, de badas. Entre temps, lo filh e son varlet van far la nòça… a cò de Dardarina dont se pòdon pagar las favors, sense esitacion !

Lo paire insistís e sembla que va finir per convéncer la bèla cortisana gràcias a l’intervencion de la macarèla Pinatela e a la soma propausada (300 dobles ducats : 2 ks 100 d’aur fin !) : mas al darrièr moment, lo prètz de la transaccion li sembla tròp elevat, renóncia (v. 771 .778).

You ay eissi cinq cens escus,
Cinc cens dins dez ans son pui milo,
Et senso contar filo a filo,
Dins quatre sieclés à venir
L’y aurié per pouder mantenir
La soldo d’uno grosso armado…

Las doas femnas furiosas organizan un tracanard e Brandin es constrench d’esposar Dardarina. De tot aquel temps Brandin-Filh e Gorgolet an considerablament voidat la caisseta raubada. Arriban per se remontar al moment de la nòça e Brandin Paire fòrabandís son filh. Finalament, agotat pel tractament de Dardarina que li a donat una potinga per lo reviudar15 sexualament Brandin es a las espèrras. Refusa de se sonhar per avarícia e morís sus scèna : son agonia es acompanhada pels comentaris sarcastics de Gorgolet, (v. 936). Brandin filh es avisat qu’a eretat mas se retroba en procès amb la veusa. Dardarina pèrd en justícia e pensa a « reverdir ». Sèm doncas dins una farsejada cèrtas, mas ont “tuar lo paire » es efectiu e non pas un simple fantasma psicanalitic compensatòri, e l’argent es definitivament perdut. Non i a pas de « retorn a l’òrdre »  caracteristic de la farsejada estrictament carnavalesca… e de las comedias « civilizadas ».

4. Coumedie prouvençalo à sièys persounagis16

(« A marit gelós, la bana al front »). Prològue : « Canson croutesquo de divers mestiés » + IV Actes, 1164 vèrses.

Es tanben la Version Menard. Foncciona dramaticament sus doas intrigas que se mesclan. Brandin, vielhard, es decidit a esposar la bèla Dardarina, malgrat los cosselhs de son jove varlet Gorgolet (personatge a la Figaro : jove, paure mas plen de qualitats fisicas e intellectualas, conscient d’èsser inferiorizat per sa situacion sociala).

Monsur Morfit, noble, ric, e pretenciós (un pesolh revengut sentenciós) recèp a son ostal son nòble amic Lagas, que cortisa sa femna (cosina d’autra part de Dardarina). La quala rebuta durament las temptativas del seductor.

Dardarina es estada maridada a Brandin contra sa volontat, amb l’oposicion aparenta de Gorgolet que en realitat es plen de compassion per ela. Brandin partís en viatge e fisa son ostal… e sa femna a Gorgolet.

Dardarina, mal maridada tipica, impressionada per la personalitat de Gorgolet, entrepren e capita aisidament sa seduccion. Totes dos jògan la scèna de la femna fidèla al gelós Brandin qu’es tornat de viatge en avança. Serà completament enganat e mai bastonat (v. 690).

Gorgolet, contra recompensa de cent escuts, e amb l’ajuda de Dardarina, organiza lo rencontre entre Lagas e Dòna Morfit a l’ocasion d’una mascarada. Es efectiva sus scèna amb musica e dançaires, en cò de Morfit. Lagas e la Dòna Morfit s’escapan. Morfit descobrís la traïson, vòl batre sa femna : mas es ela que lo bastona publicament. Gorgolet organiza en consequéncia una « palhada » per se trufar del paure cornut. Morfit se vòl vengar : mas lo duel qu’assaja d’organizar per se vengar de Gorgolet vira a l’umiliacion.

5. Coumedie prouvençalo a huech personnagis

« E se nos la passàvem entre totes, aquela vairòla ? ». Prològue « sus las Banos » (es lo tèma). 4 Actes, 1214 vèrses

Al nivèl del scenari es la mai complèxa de las comedias de Zerbin, la mai realista tanben de per sas referéncias permanentas al terraire e a la societat, per la mencion dels lòcs coneguts d’as Ais (III, 2, l’as perdut v. 850), per las allusions a la vida quotidiana : la plaça, las crompas, la vida dins las bastidas, las vendémias e las allusions a la granda istòria : L’expedicion de Suza e Perosa en 1630 / 31 (IV.1, v. 945), e subretot a l’episòdi de la Revòlta dels Cascavèus… en 1630 a travèrs lo personatge « tombat del cèl » (apareguda subrerealista) de M. Drech (IV. 3)

Jòga tematicament sus l’engana generalizada : tot lo mond engana tot lo mond, e l’allusion a l’Edit des Élus denóncia una engana coma las autras : « Totes poirits, totes cocuts ». Fumosi (avocat dobtós) engana sa femna (una gavòta un pauc nècia) amb la païsana Tardarassa, la quala l’enganarà (v. 906) amb Barbouillet, lo jove varlet ; per quant a l’esposa de Fumosi engana son marit amb lo païsan Couguëlon (v. 996), e faràn aital circular entre eles la vairòla que provòca l’intervencion del Charlatan (encara un enganaire). Veire son discors publicitari en lengatge inventat pel remèdi universal, que pretend fabricar (III. 3).

Coma degun vòl pagar los remèdis, que degun es garit e que degun s’estima responsable, non capitan a se metre d’acòrdi çò que justifica lo tribunal parodic final. Un personatge episodic permet de datar la comedia : Monsur Drech, l’intendent francés17.

Dins las entremièjas avèm agut l’episòdi eroïcomic de la pèrda e de la quèsta de l’ase (e la scèna del desespèr de Cougüelon e l’elògi funèbre de la bèstia (v. 776 / 796), la cèrca de Barbouillet (v. 850) es l’escasença d’una longa odissèa pel terraire d’as Ais… Aqueste episòdi, que se pòt considerar coma un intermèdi comic (leugièr), gaireben folcloric, es çaquelà totalament integrat a l’intriga perque permet los rencontres entre qualques personatges. Isolat, a agut una longa posteritat dins l’escrit occitan coma sketch e foguèt empremit mantun còp amb d’importantas variantas e adaptacions (Coucho lagno de Roize18)

Dins lo scenari d’aquesta comedia se passa totjorn quicòm, es concebuda coma una mena de movement brownian generalizat.

Conclusions

L’òbra de Zerbin, plan mai novatritz teatralament que totas las autras temptativas contemporanèas, espelís cronologicament tròp tard per èsser considerada coma la de Brueys, (borlesca e carnavalesca) e a un moment ont las representacions teatralas de la Fèsta Dieu son condemnadas en rason de la satira sovent violenta que contenon (non pas solament de criticas « tradicionalas » e de convencion que son las del teatre de farsejadas e de Brueys).

Non a pas de posteritat : se tròba istoricament en concurréncia amb la comedia modèrna, que Zerbin anticipa en provençal : un genre que serà exclusivament francés, amb totes los atributs de l’oficialitat (e una violéncia satirica que serà forçada de préner d’autres camins, de Molière a Beaumarchais).

1 Vengut amb las annadas Teatre de la Mediterranèa. Las pèças editadas pel Centre Dramatic Occitan : Proprietat privada, eneebit d’intrar. L’Asili.

2 Robèrt Lafont, Felip Gardy, Joan-Ives Casanova, particularament.

3 La Perlo dey musos et coumedies prouvensalos. Gaspard Zerbin, Édition critique de Florian Vernet, Université Paul Valéry Montpellier III, C.E.O

4 Qualques autors : Godolin. 1580 /1649 ; Tronc (1580/1600) ; Brueys (1570/1, mòrt e publicat en 1628) ; Despuèch-Sage : 1583/1642 ; Teatre de Besièrs

5 En totalitat : Comedias : 1442+ 966+1044+1214 +1164 = 5830 / Prològues : 30+32+108+108 = 178 / Donc 6008 vèrses + un sonet.

6 Matoys (1). I, v. 54), (5) II. 4 v. 600), III, 4. Charlatan) (id. V. 1090), M. Drech (v. 1023)

7 « Le théâtre carnavalesque n’est donc pas un hasard sous la plume occitane, il est une timide tentative de répondre aux faits diglossiques dans l’

8 La coumedié prouvençalo a cinq persounagis es una probabla imitacion de Plaute, segurament a travèrs l’Aridosia de Lorenzino de Medicis (1514/1548)

9 Lo teatre de Zerbin se servís fòrt liurament dels scenaris, e manlèva personatges, gags, trobalhas scenicas dins las autras sorças de comedia

10 Es a dire los dos Zani : Brigghella e Arlecchino ; las servicialas : Silvia e Colombina ; las amorosas : Isabela  e  Flaminia ; e los vielhards (

11 « Vieillard pareyssé dins un liech » (3°, V.1. v. 876)

12 Lo varlet bofon, personatge tipic de la commedia dell’arte.

13 La traduccion en francés de Michel de Marolles es de 1658. L’Avare de Molière foguèt representat pel primièr còp en 1688. Veire tanben la nòta 8 (

14 Acte I, Sc. 3 . v. 259 : « M’an, m’an, m’an ma caysso crebat, / Faut que de la vido me privi… »

15 « May per un pauc foursar naturo, / You trobi qu’es fouërt exedien / De li dounar quauqué ingredien ».(v. 872)

16 Per escriure la farsejada La Jalousie du Barbouillé (1660)Molière s’es inspirat d’una novèla del Decameron de Boccace (« Lo gelós corregit ») o d’

17 Dreux d’Aubray, foguèt mandat per Richelieu per impausar l’Édit des Élus (lo qual provoquèt la revòlta dels Cascavèus, acompanhat d’un episòdi de

18 Lou Coucho-Lagno Prouvençau ; per esconjurar las melancouliés de ley gens, Aix, Roize éditeur, 1654.

1 Vengut amb las annadas Teatre de la Mediterranèa. Las pèças editadas pel Centre Dramatic Occitan : Proprietat privada, eneebit d’intrar. L’Asili. Cagòla, Totòbra e Companhiá. Nini Polifèma. Chòla Babau. E per la Companhiá Guilhotin. Sketches hachés. Los naufragats del Supermercat. Lo Tablèu dei Meravilhas.

2 Robèrt Lafont, Felip Gardy, Joan-Ives Casanova, particularament.

3 La Perlo dey musos et coumedies prouvensalos. Gaspard Zerbin, Édition critique de Florian Vernet, Université Paul Valéry Montpellier III, C.E.O, 1995, 516 p.

4 Qualques autors : Godolin. 1580 /1649 ; Tronc (1580/1600) ; Brueys (1570/1, mòrt e publicat en 1628) ; Despuèch-Sage : 1583/1642 ; Teatre de Besièrs entre 1615, Bonnet et 1657, Michaille ; Corteta (1586/1667) ; D’autras pèças, isoladas o atribuiblas a d’autors desconeguts pòdon completar aqueste tablèu : las pèças anonimas Lou Couguou voulountari a sa moüiller et Leys Hounours de Cougüeloun bagnié dou Poüent-rout et de Tranliasso la bugadiero. dins lo Coucho-Lagno Prouvençaou, de l’éditor de Zerbin, Roize, Aix, 1654. Dins las òbras de Seguin dit « de Tarascon » vèrs 1640 : L’Empereur du Maroc. Comédie provençale faite par un bourgeois de Tarascon en l’année 1646 ; Rolichon. Comédie en trois actes par Seguin, de Tarascon ; Dardin commedie ; Les Gagne-deniers commedie ; Le Jardinage. Dialogue entre le maitre et le valet par Seguin ; L’Impuissant. Comédie en quatre actes par M. Seguin, bourgeois de Tarascon. 1646.

5 En totalitat : Comedias : 1442+ 966+1044+1214 +1164 = 5830 / Prològues : 30+32+108+108 = 178 / Donc 6008 vèrses + un sonet.

6 Matoys (1). I, v. 54), (5) II. 4 v. 600), III, 4. Charlatan) (id. V. 1090), M. Drech (v. 1023)

7 « Le théâtre carnavalesque n’est donc pas un hasard sous la plume occitane, il est une timide tentative de répondre aux faits diglossiques dans l’acceptation de la répartition littéraire et par la régression de l’inconscient linguistique vers un âge d’or fantasmé ». J. I. Casanova. Édition critique d’un texte occitan, XVIème XVIIème siècles. L’Autounado de Pierre Paul. Mémoire de Maîtrise, UPV 1987, p. 79.

8 La coumedié prouvençalo a cinq persounagis es una probabla imitacion de Plaute, segurament a travèrs l’Aridosia de Lorenzino de Medicis (1514/1548) o la Sporta de Giambattista Gelli (1498/1563)… Pierre de Larivey (èra d’origina florentina !) amb Les Esprits (1579), geniala adaptacion en francés, seguiguèt, de mai prèp, la meteissa sorsa.

9 Lo teatre de Zerbin se servís fòrt liurament dels scenaris, e manlèva personatges, gags, trobalhas scenicas dins las autras sorças de comedia erudita : de Lodovico Dolce (Il Ragazzo, 1541), Niccolo Buonaparte (La Vedova, 1568) ; Anton Francesco Grazzini « Il Lasca » (La Gelosia, 1551) ; Vincenzo Gabiani (I Gelosi, 1557) ; Girolami Razzi (La Cecca, 1563). Tota una recèrca precisa seriá de menar sus l’intertextualitat entre La Perlo e aqueste fons italian.

10 Es a dire los dos Zani : Brigghella e Arlecchino ; las servicialas : Silvia e Colombina ; las amorosas : Isabela  e  Flaminia ; e los vielhards (Pantalone e il Dottore).

11 « Vieillard pareyssé dins un liech » (3°, V.1. v. 876)

12 Lo varlet bofon, personatge tipic de la commedia dell’arte.

13 La traduccion en francés de Michel de Marolles es de 1658. L’Avare de Molière foguèt representat pel primièr còp en 1688. Veire tanben la nòta 8 (Molière : 1688)

14 Acte I, Sc. 3 . v. 259 : « M’an, m’an, m’an ma caysso crebat, / Faut que de la vido me privi… »

15 « May per un pauc foursar naturo, / You trobi qu’es fouërt exedien / De li dounar quauqué ingredien ».(v. 872)

16 Per escriure la farsejada La Jalousie du Barbouillé (1660) Molière s’es inspirat d’una novèla del Decameron de Boccace (« Lo gelós corregit ») o d’un canavàs tradicional de la Commedia dell’arte (« Il Villano geloso »). Lo títol de la comedia coma lo personatge del Barbouillé (« L’enfarinat ») tròban un resson dins Pedrolino (un dels « zanni » tradicionals). La tèma apareis encara dins « Georges Dandin ou le mari confondu », dins lo « Mariage forcé » e dins lo « Dépit amoureux ». La sorsa d’inspiracion de Zerbin es la meteissa. (Veire tanben Anton Francesco Grazzini « Il Lasca » : La Gelosia, 1551).

17 Dreux d’Aubray, foguèt mandat per Richelieu per impausar l’Édit des Élus (lo qual provoquèt la revòlta dels Cascavèus, acompanhat d’un episòdi de Pèsta en 1629). Fisava lo transfèrt de la collècta dels impòsts a de fonccionaris reals en plaça dels Estats de Provença. L’apareguda d’aqueste personatge dins la comedia es totalament arbitrària, es lo pretèxte (IV.3) a una satira violenta mas que daissa supausar qu’una partida es estada suprimida : « Coma va drech sus la calado ? / Bessay poüerto un paufic au cuou … » v. 1008/9.

18 Lou Coucho-Lagno Prouvençau ; per esconjurar las melancouliés de ley gens, Aix, Roize éditeur, 1654.

Page de titre de l’édition de 1655

Florian Vernet

Professeur honoraire, Université Paul Valéry Montpellier III